[Research Contribution] Xây dựng các thành phố bền vững: Truyền cảm hứng về nhận thức và hành động của cư dân đô thị tại Việt Nam

7 Tháng Tám, 2025

THE RESEARCH OF Building Sustainable Cities: Inspiring Awareness and Action Among Urban Residents in Vietnam

Explore more HERE

Từ khóa: Thành phố bền vững; Đô thị thông minh; Cư dân đô thị

Trong hành trình tìm kiếm một xã hội tốt đẹp hơn, việc nâng cao nhận thức về tính bền vững của cư dân thành phố là vô cùng quan trọng. Để truyền cảm hứng cho sự thay đổi tích cực ở Việt Nam, chúng ta có thể lấy cảm hứng từ các chiến dịch phát triển bền vững thành công được thực hiện trên khắp thế giới. Bằng cách phân tích các phương pháp, thời lượng và kết quả của chúng, chúng ta có thể xác định các bài học quý giá và đề xuất các đề xuất cụ thể để áp dụng chúng ở Việt Nam. Trong bài nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), chúng ta sẽ khám phá những câu chuyện thành công đáng chú ý, khám phá những thuộc tính chính và đưa ra những khuyến nghị khả thi để nâng cao nhận thức về tính bền vững của người dân thành phố ở Việt Nam.

Lý thuyết chung về phát triển bền vững của các thành phố xoay quanh ý tưởng cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, phúc lợi xã hội và quản lý môi trường để đảm bảo khả năng tồn tại lâu dài và chất lượng cuộc sống trong các khu vực đô thị. Nó công nhận sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các khía cạnh khác nhau của phát triển đô thị và nhấn mạnh sự cần thiết của các phương pháp tiếp cận tích hợp và toàn diện.

Các nguyên tắc chính của phát triển bền vững gồm:

(1) Tính bền vững về môi trường: Các thành phố phải giảm thiểu tiêu thụ tài nguyên, giảm ô nhiễm và chất thải, bảo tồn hệ sinh thái và thúc đẩy sử dụng hiệu quả các nguồn năng lượng và nước.

(2) Công bằng xã hội: Các thành phố bền vững hướng đến việc cung cấp khả năng tiếp cận bình đẳng các dịch vụ thiết yếu, chẳng hạn như giáo dục, y tế, nhà ở và giao thông, để đảm bảo hạnh phúc và sự hòa nhập của tất cả cư dân, bất kể nền tảng kinh tế xã hội của họ.

(3) Thịnh vượng kinh tế: Các thành phố bền vững thúc đẩy nền kinh tế sôi động bằng cách thúc đẩy các hoạt động kinh doanh bền vững, tạo cơ hội việc làm, hỗ trợ đổi mới và khởi nghiệp.

(4) Khả năng chống chịu của đô thị: Các thành phố bền vững ưu tiên khả năng phục hồi, xây dựng năng lực thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai và gián đoạn xã hội.

Việt Nam đã trải qua quá trình đô thị hóa nhanh chóng trong những thập kỷ gần đây, với sự gia tăng đáng kể dân số đô thị và sự phát triển của các thành phố. Tỷ lệ đô thị hóa ở Việt Nam đã tăng từ khoảng 20% năm 1990 lên hơn 38% vào năm 2020 (Ngân hàng Thế giới, 2021).

Cơ hội và thách thức từ hiện tượng đô thị hóa đang diễn ra

*Những thách thức do đô thị hóa gây ra

Căng thẳng về cơ sở hạ tầng: Dòng dân số tăng nhanh đã gây áp lực lên cơ sở hạ tầng hiện có, bao gồm giao thông, cấp nước, vệ sinh và nhà ở, dẫn đến dịch vụ không đầy đủ và khan hiếm tài nguyên.

Suy thoái môi trường: Đô thị hóa dẫn đến gia tăng ô nhiễm, phá rừng, mất không gian xanh và xâm lấn môi trường sống tự nhiên, dẫn đến suy thoái môi trường và phá vỡ hệ sinh thái.

Bất bình đẳng xã hội: Đô thị hóa đã làm trầm trọng thêm bất bình đẳng xã hội, với sự chênh lệch về khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản, nhà ở, giáo dục và chăm sóc sức khỏe giữa khu vực thành thị và nông thôn, cũng như giữa các thành phố.

*Nhu cầu bền vững

Hiệu quả tài nguyên: Với sự gia tăng dân số đô thị dự kiến, các hoạt động bền vững là rất quan trọng để đảm bảo sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên như năng lượng, nước và đất, giảm thiểu phát sinh chất thải và ô nhiễm.

Khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu: Phát triển đô thị bền vững có thể giúp giảm thiểu và thích ứng với các tác động của biến đổi khí hậu, chẳng hạn như mực nước biển dâng, các hiện tượng thời tiết cực đoan và sóng nhiệt.

Thành phố đáng sống: Bằng cách thúc đẩy công bằng xã hội, đảm bảo khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng và dịch vụ chất lượng, đồng thời bảo tồn di sản văn hóa và thiên nhiên, các thành phố bền vững mang lại cuộc sống chất lượng cao cho cư dân.

Cơ hội kinh tế: Đô thị hóa bền vững có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy đổi mới và thu hút đầu tư, nâng cao sự thịnh vượng và khả năng cạnh tranh của các thành phố.

Để giải quyết những thách thức này và tận dụng lợi ích của quá trình đô thị hóa, Việt Nam cần ưu tiên quy hoạch đô thị bền vững, quản lý tài nguyên hiệu quả, phát triển công bằng và cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu. Điều này đòi hỏi sự hợp tác giữa chính phủ, các nhà quy hoạch đô thị, cộng đồng và các bên liên quan khác để đảm bảo sự bền vững và thịnh vượng lâu dài của các thành phố Việt Nam.

Các tình huống điển hình thành công

Dựa trên phân tích các tình huống điển hình, nhóm tác giả đề xuất các khuyến nghị khả thi và các đề xuất cụ thể để thực hiện các chiến dịch phát triển bền vững tại Việt Nam. Những đề xuất này sẽ được điều chỉnh để giải quyết bối cảnh văn hóa, xã hội và kinh tế độc đáo của Việt Nam và nhằm mục đích thúc đẩy sự thay đổi tích cực và hành vi bền vững của cư dân thành phố.

*Chiến dịch “Zero Waste” – Kamikatsu, Nhật Bản

Kamikatsu, tỉnh Tokushima, là đô thị đầu tiên ở Nhật Bản ban hành chính sách Không chất thải. Cư dân thị trấn phân loại rác thải thành 45 loại trong 13 danh mục và đã tái chế được 81% tổng số rác thải của họ vào năm 2016. Trạm xử lý rác thải của Kamikatsu là trung tâm tương tác trong khu vực.

Chiến dịch “Không rác thải” ở Kamikatsu, Nhật Bản, nhằm mục đích loại bỏ rác thải được đưa đến bãi chôn lấp bằng cách thực hiện một hệ thống quản lý chất thải toàn diện. Chiến dịch bắt đầu vào năm 2003 và là một sáng kiến đang diễn ra.

Phương thức thực hiện cụ thể gồm:

Phân loại rác: Chiến dịch tập trung vào việc phân loại rác, yêu cầu người dân phân loại rác thành 45 loại khác nhau.
Trung tâm tái chế: Kamikatsu đã thành lập một trung tâm tái chế, nơi các dòng chất thải khác nhau được xử lý và tái sử dụng.
Giáo dục và Nhận thức: Chiến dịch bao gồm các chương trình giáo dục mở rộng, hội thảo và các hoạt động thu hút sự tham gia của công chúng để thông báo cho người dân về các biện pháp quản lý chất thải phù hợp.

Chiến dịch “Zero Waste” ở Kamikatsu đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận:

Giảm chất thải: Thị trấn đã đạt được tỷ lệ tái chế ấn tượng trên 80%, chuyển chất thải từ các bãi chôn lấp.
Tác động môi trường: Bằng cách giảm thiểu việc xử lý chất thải, chiến dịch đã làm giảm đáng kể lượng khí thải carbon và ô nhiễm môi trường của thị trấn.
Sự tham gia của cộng đồng: Chiến dịch đã thúc đẩy ý thức mạnh mẽ về cộng đồng và trách nhiệm công dân, với việc cư dân tích cực tham gia vào các nỗ lực phân loại và tái chế chất thải.
Cơ hội kinh tế: Trung tâm tái chế của Kamikatsu đã tạo ra cơ hội việc làm và kinh doanh, đóng góp cho nền kinh tế địa phương.

Ban đầu, người dân phải đối mặt với những thách thức trong việc thích ứng với các yêu cầu nghiêm ngặt về phân loại rác thải. Tuy nhiên, thông qua giáo dục và sự tham gia của cộng đồng, cư dân dần dần chấp nhận chiến dịch. Theo thời gian, họ phát triển cảm giác tự hào về những nỗ lực giảm thiểu chất thải và nhận ra lợi ích môi trường từ hành động của mình. Chiến dịch đã dẫn đến một sự thay đổi trong nhận thức, với việc người dân coi rác thải là một nguồn tài nguyên quý giá chứ không chỉ là rác thải đơn thuần. Công dân của Kamikatsu đã trở thành những người ủng hộ khái niệm “Không chất thải”, truyền cảm hứng cho các cộng đồng khác và ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận chính sách về quản lý chất thải ở cấp quốc gia.

Các thùng phân loại được sắp xếp theo loại tài nguyên tại Trạm Rác (Waste Station) ở Kamikatsu

*Chiến dịch “Breathe London” – London, Vương quốc Anh

Chiến dịch “Hơi thở Luân Đôn” nhằm nâng cao nhận thức về ô nhiễm không khí và tác động của nó đối với sức khỏe cộng đồng. Chiến dịch được khởi động vào năm 2019 và là một sáng kiến đang diễn ra.

Phương thức thực hiện cụ thể gồm:

Giám sát Chất lượng Không khí: Chiến dịch liên quan đến việc lắp đặt các máy giám sát chất lượng không khí trên khắp Luân Đôn để thu thập dữ liệu thời gian thực về mức độ ô nhiễm.
Phổ biến thông tin: Chiến dịch đã phát triển một nền tảng kỹ thuật số nơi người dân có thể truy cập và nắm bắt thông tin về chất lượng không khí một cách dễ dàng.
Các biện pháp giảm thiểu khí thải: Chiến dịch hướng tới việc giảm lượng khí thải từ các phương tiện giao thông thông qua các chính sách, khuyến khích và thúc đẩy các lựa chọn giao thông vận tải có lượng khí thải thấp.

Chiến dịch “Hơi thở Luân Đôn” đã có những kết quả đáng kể:

Nhận thức và sự tham gia: Chiến dịch đã nâng cao thành công nhận thức cộng đồng về tác động sức khỏe của ô nhiễm không khí, thúc đẩy ý thức cấp bách hành động.
Thay đổi hành vi: Sự sẵn có của thông tin chất lượng không khí theo thời gian thực giúp người dân đưa ra quyết định sáng suốt, chẳng hạn như thay đổi lộ trình du lịch hoặc chọn phương thức vận chuyển ít gây ô nhiễm.
Ảnh hưởng chính sách: Chiến dịch đã ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận chính sách và dẫn đến việc thực hiện các biện pháp giảm phát thải và cải thiện chất lượng không khí ở London.
Nỗ lực hợp tác: Chiến dịch đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự hợp tác giữa chính phủ, các tổ chức phi chính phủ và người dân, tạo ra một phong trào tập thể để giải quyết ô nhiễm không khí.

Chiến dịch “Hơi thở Luân Đôn” đã nhận được phản ứng tích cực từ người dân. Sự sẵn có của thông tin chất lượng không khí theo thời gian thực cho phép các cá nhân đưa ra những lựa chọn sáng suốt để bảo vệ sức khỏe của họ. Người dân trở nên ý thức hơn về sự đóng góp cá nhân của họ vào ô nhiễm không khí và tích cực tìm cách giảm thiểu tác động của chúng. Chiến dịch đã tạo ra tinh thần trách nhiệm tập thể, với việc các công dân ủng hộ không khí sạch hơn và ủng hộ các sáng kiến nhằm giảm lượng khí thải. Nhận thức của công chúng chuyển sang coi trọng không khí sạch như một khía cạnh thiết yếu của một thành phố lành mạnh và đáng sống.

Bài học kinh nghiệm và hàm ý cho Việt Nam

Cả hai trường hợp thành công đều nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng. Thu hút và giáo dục cư dân về các vấn đề phát triển bền vững sẽ thúc đẩy ý thức sở hữu và khuyến khích sự tham gia. Ở Việt Nam, điều quan trọng là phải thu hút sự tham gia của người dân thông qua các hội thảo cộng đồng, chương trình giáo dục và nền tảng hỗ trợ đối thoại và hành động.

Một bài học quan trọng rút ra là tầm quan trọng của việc thúc đẩy thay đổi hành vi bền vững. Bằng cách giáo dục cư dân về tác động môi trường của các hành động của họ và cung cấp các giải pháp thay thế thiết thực, các thói quen bền vững có thể được thúc đẩy. Tại Việt Nam, các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giảm thiểu, tái chế chất thải, tiết kiệm năng lượng và tiêu dùng có trách nhiệm có thể khuyến khích thay đổi hành vi.

Lấy tín hiệu từ mô hình Kamikatsu, Việt Nam có thể triển khai các hệ thống quản lý chất thải toàn diện. Điều này bao gồm giáo dục người dân về phân loại rác thải, thành lập các trung tâm tái chế và thúc đẩy các hoạt động kinh tế tuần hoàn. Bằng cách đặt ra các mục tiêu giảm thiểu chất thải đầy tham vọng, đồng thời cung cấp cơ sở hạ tầng và hỗ trợ cần thiết, Việt Nam có thể hướng tới một tương lai “Không chất thải”.

Sau chiến dịch “Breathe London”, Việt Nam có thể tập trung vào việc nâng cao nhận thức về ô nhiễm không khí và các tác động sức khỏe của nó. Điều này có thể đạt được thông qua việc lắp đặt các trạm giám sát chất lượng không khí ở các thành phố lớn, cung cấp dữ liệu thời gian thực có thể truy cập được cho người dân. Thực hiện các biện pháp giảm lượng khí thải từ phương tiện giao thông, chẳng hạn như thúc đẩy xe điện và cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông công cộng, có thể góp phần làm sạch không khí ở các khu vực đô thị.

Để thúc đẩy các hoạt động bền vững, Việt Nam có thể đầu tư vào các chương trình giáo dục bền vững dành cho công dân ở mọi lứa tuổi. Tích hợp giáo dục môi trường vào chương trình giảng dạy ở trường, tổ chức các chiến dịch nâng cao nhận thức và tận dụng các nền tảng kỹ thuật số có thể nâng cao hiểu biết về môi trường và trao quyền cho các cá nhân đưa ra lựa chọn bền vững trong cuộc sống hàng ngày của họ.

Như vậy, bằng cách xem xét các chiến dịch phát triển bền vững thành công trên khắp thế giới và xác định những điểm chung, nhóm tác giả UEH đã vạch ra lộ trình cho một chiến dịch sáng tạo nhằm nâng cao nhận thức về phát triển bền vững của người dân thành phố ở Việt Nam. Bằng cách tập trung vào quản lý chất thải, chất lượng không khí và lối sống bền vững, Việt Nam có thể truyền cảm hứng thay đổi hành vi, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và mở đường cho một xã hội xanh hơn và bền vững hơn. Chúng ta hãy bắt tay vào hành trình chuyển đổi này, đoàn kết người dân, các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan để tạo ra một tương lai tốt đẹp hơn cho Việt Nam.

Nhóm tác giả: PGS.TS. Trịnh Tú Anh, PGS.TS. Trịnh Thùy Anh, TS. Dong Su Yi – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Tài liệu tham khảo

Sachdeva, S. (2020). Kamikatsu, Japan: A Town That Lives Zero Waste. Retrieved from https://www.nationalgeographic.com/travel/article/kamikatsu-japan-zero-waste-town

Greater London Authority. (2021). Breathe London. Retrieved from https://www.london.gov.uk/what-we-do/environment/pollution-and-air-quality/breathe-london

World Bank. (2021). Urban Population (% of total population) – Vietnam. Retrieved from https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=VN