[Research Contribution] Du lịch bền vững bắt đầu từ cư dân – Kỳ 1: Điều gì tạo nên sự ủng hộ của cộng đồng? 

18 Tháng Tám, 2026

Từ khóa: Du lịch bền vững; Sự ủng hộ của cư dân; Trao quyền cộng đồng; Hạnh phúc cư dân; Trách nhiệm xã hội điểm đến; Gắn bó nơi chốn

Phát triển du lịch bền vững không thể chỉ được quyết định bởi chính sách, doanh nghiệp hay nhu cầu của du khách, mà cần bắt đầu từ sự đồng thuận và tham gia thực chất của cư dân địa phương. Từ trường hợp các đô thị du lịch miền Trung Việt Nam, nghiên cứu của nhóm tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) cho thấy cư dân sẽ ủng hộ du lịch bền vững mạnh mẽ hơn khi họ cảm thấy được trao quyền, có cuộc sống tốt hơn, gắn bó với nơi mình sống và nhìn thấy trách nhiệm xã hội rõ ràng từ điểm đến.

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới (3)

Phát triển du lịch bền vững cần sự đồng thuận từ bên trong cộng đồng

Du lịch từ lâu được xem là động lực tăng trưởng quan trọng của nhiều quốc gia và địa phương đang phát triển. Với khả năng tạo việc làm, thu hút đầu tư, thúc đẩy dịch vụ, quảng bá văn hóa và gia tăng thu nhập cho cộng đồng, du lịch thường được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế. Tại Việt Nam, nhiều địa phương, đặc biệt là các đô thị du lịch miền Trung, đã và đang xem du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao hình ảnh điểm đến và thúc đẩy hội nhập.

Tuy nhiên, tăng trưởng du lịch cũng đặt ra nhiều thách thức. Khi lượng khách tăng nhanh, địa phương có thể đối mặt với áp lực về môi trường, hạ tầng, văn hóa, giá cả sinh hoạt, phân bổ lợi ích và chất lượng sống của cư dân. Một điểm đến có thể thu hút nhiều du khách, nhưng nếu người dân địa phương cảm thấy bị đứng ngoài quá trình ra quyết định, không được hưởng lợi công bằng hoặc phải gánh chịu các hệ quả tiêu cực, sự ủng hộ dành cho du lịch sẽ suy giảm. Khi đó, phát triển du lịch bền vững sẽ khó đi vào thực chất.

Vấn đề này đặc biệt quan trọng với các điểm đến đang phát triển. Trong nhiều bối cảnh, cư dân phụ thuộc vào du lịch để tạo sinh kế nhưng lại chưa có đủ tiếng nói trong quy hoạch, quản trị và giám sát phát triển du lịch. Họ có thể làm việc trong khách sạn, nhà hàng, vận chuyển, bán hàng lưu niệm, hướng dẫn du lịch hoặc cung cấp dịch vụ địa phương, nhưng không phải lúc nào cũng được tham gia vào quá trình định hình tương lai điểm đến.

Nếu phát triển du lịch chỉ diễn ra theo hướng từ trên xuống, thiếu cơ chế lắng nghe và kênh tham gia, cư dân có thể ủng hộ du lịch vì nhu cầu sinh kế ngắn hạn nhưng không nhất thiết tin tưởng hoặc đồng hành lâu dài với mục tiêu bền vững.

Từ đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là làm thế nào để phát triển du lịch bền vững, mà còn là: Điều gì khiến cư dân sẵn sàng ủng hộ và tham gia vào quá trình này?

Nghiên cứu tiếp cận phát triển du lịch bền vững từ góc nhìn cư dân địa phương – những người vừa là chủ thể văn hóa, lực lượng lao động, vừa trực tiếp sống cùng những tác động của du lịch. Thay vì chỉ xem cư dân như nhóm hưởng lợi hoặc chịu thiệt hại, nghiên cứu nhìn nhận họ là những người có cảm xúc, nhận thức, năng lực hành động, sự gắn bó với nơi chốn và chịu ảnh hưởng bởi chuẩn mực cộng đồng.

Ở góc độ phát triển bền vững, chủ đề này gắn trực tiếp với nhiều mục tiêu SDGs: SDG 3 về sức khỏe và hạnh phúc; SDG 8 về việc làm bền vững và tăng trưởng kinh tế; SDG 11 về đô thị và cộng đồng bền vững; SDG 12 về tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm; SDG 16 về thể chế hiệu quả và SDG 17 về quan hệ đối tác.

Từ người chịu tác động đến người đồng kiến tạo du lịch bền vững

Một đóng góp quan trọng của nghiên cứu là thay đổi cách nhìn về cư dân trong phát triển du lịch. Trong nhiều chiến lược, cư dân thường được nhắc đến như đối tượng thụ hưởng, lực lượng lao động hoặc nhóm cần được truyền thông để chấp nhận chính sách. Tuy nhiên, cách nhìn này có thể bỏ qua một thực tế: cư dân là người nắm giữ tri thức địa phương, duy trì văn hóa sống, tạo nên bầu không khí của điểm đến và quyết định mức độ thân thiện, chân thực của trải nghiệm du lịch.

Một điểm đến khó có thể bền vững nếu cư dân cảm thấy xa lạ với sự phát triển đang diễn ra trên chính quê hương mình. Vì vậy, sự ủng hộ của cư dân không nên được hiểu đơn giản là “đồng ý với du lịch”, mà cần được nhìn rộng hơn: cư dân sẵn sàng tham gia vào các hoạt động, chính sách và sáng kiến nhằm thúc đẩy phát triển du lịch hài hòa giữa kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường.

Để giải thích cơ chế này, nghiên cứu tích hợp hai khung lý thuyết: mô hình lực đẩy – lực kéo – điểm neolý thuyết hành vi có kế hoạch.

Theo đó, sự ủng hộ của cư dân đối với du lịch bền vững được hình thành từ ba nhóm yếu tố:

  • Lực đẩy bên trong: cảm giác được trao quyền và cảm nhận hạnh phúc.
  • Lực kéo bên ngoài: trách nhiệm xã hội của điểm đến và sự gắn bó với nơi chốn.
  • Điểm neo: chuẩn mực xã hội và cảm nhận rằng bản thân có khả năng tham gia.

Cách tiếp cận này giúp vượt ra khỏi cách giải thích truyền thống chủ yếu dựa vào lợi ích – chi phí. Trong phát triển du lịch bền vững, cư dân không chỉ hành động vì lợi ích vật chất mà còn vì niềm tự hào, cảm giác thuộc về, trách nhiệm với cộng đồng, niềm tin vào điểm đến và cảm nhận rằng tiếng nói của mình có giá trị.

Trao quyền và hạnh phúc: Lực đẩy bên trong của sự ủng hộ

Kết quả nghiên cứu cho thấy cảm nhận được trao quyền có tác động tích cực đến thái độ và ý định ủng hộ phát triển du lịch bền vững của cư dân.

Trao quyền trong du lịch không chỉ là việc cư dân có việc làm hoặc thu nhập. Về mặt tâm lý, cư dân cảm thấy tự hào khi văn hóa, môi trường và đời sống địa phương được du khách trân trọng. Về mặt xã hội, họ cảm thấy gắn kết hơn với cộng đồng thông qua các hoạt động du lịch. Về mặt chính trị, họ cảm thấy có tiếng nói trong quá trình ra quyết định. Về mặt kinh tế, họ nhìn thấy cơ hội cải thiện đời sống. Về mặt môi trường, họ cảm thấy mình có khả năng tham gia bảo vệ tài nguyên tự nhiên của điểm đến.

Khi những chiều cạnh này được củng cố, cư dân không chỉ là người được yêu cầu ủng hộ mà có thể trực tiếp tham gia, đóng góp, giám sát và hưởng lợi. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ sự đồng thuận thụ động sang tham gia chủ động.

Bên cạnh trao quyền, cảm nhận hạnh phúc của cư dân cũng là một động lực quan trọng. Khi cư dân cảm thấy phát triển du lịch bền vững giúp họ sống và làm việc tốt hơn, đạt được mục tiêu cá nhân, hài lòng hơn với cuộc sống và nhìn thấy tương lai tích cực hơn, họ có xu hướng ủng hộ mạnh mẽ hơn.

Điều này gợi mở rằng du lịch bền vững không thể chỉ được đo bằng số lượt khách, doanh thu hay số dự án đầu tư, mà cần được nhìn nhận từ chất lượng sống của cư dân. Nếu du lịch tạo ra thu nhập nhưng đồng thời làm gia tăng căng thẳng, ô nhiễm, bất bình đẳng hoặc cảm giác mất kiểm soát, tính bền vững sẽ bị đặt dấu hỏi.

Trách nhiệm xã hội và gắn bó nơi chốn: Lực kéo tạo niềm tin

Bên cạnh các động lực bên trong, nghiên cứu chỉ ra trách nhiệm xã hội điểm đến và sự gắn bó điểm đến là hai lực kéo quan trọng thúc đẩy cư dân ủng hộ phát triển du lịch bền vững.

Trách nhiệm xã hội điểm đến được hiểu là cam kết và hành động của các bên liên quan tại điểm đến nhằm phát triển du lịch có trách nhiệm với kinh tế, môi trường, xã hội và các bên liên quan. Khi cư dân nhìn thấy điểm đến quan tâm đến môi trường, đóng góp cho cộng đồng, vận hành trên nền tảng đạo đức, đối xử tốt với các bên liên quan và tạo ra giá trị kinh tế, họ có xu hướng hình thành thái độ tích cực hơn với du lịch bền vững.

Cư dân cũng chính là những người quan sát gần nhất sự nhất quán giữa lời nói và hành động của điểm đến. Vì vậy, trách nhiệm xã hội chỉ có sức thuyết phục khi người dân có thể nhìn thấy, cảm nhận và tin rằng những hành động đó thực sự mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Tương tự, sự gắn bó điểm đến có tác động tích cực đến thái độ và ý định ủng hộ phát triển du lịch bền vững. Khi cư dân cảm thấy nơi mình sống là một phần của bản thân, có ý nghĩa đặc biệt và không dễ thay thế, họ có thêm động lực để bảo vệ và phát triển nơi đó theo hướng tốt hơn.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh hiện đại hóa và thương mại hóa tại các đô thị du lịch có thể khiến cư dân dần xa lạ với chính nơi mình sống. Vì vậy, phát triển du lịch bền vững không chỉ cần chú ý đến hạ tầng và sản phẩm mà còn phải quan tâm đến cảm xúc địa phương, ký ức cộng đồng và quyền được gắn bó của cư dân với nơi chốn.

Khi cộng đồng giúp chuyển thái độ thành hành động

Nghiên cứu còn chỉ ra vai trò của hai “điểm neo”: chuẩn mực xã hội và cảm nhận kiểm soát hành vi.

Chuẩn mực xã hội phản ánh việc cư dân cảm nhận những người quan trọng xung quanh kỳ vọng họ ủng hộ phát triển du lịch bền vững. Kết quả cho thấy chuẩn mực xã hội có tác động tích cực đến thái độ của cư dân, đồng thời làm mạnh hơn tác động của trách nhiệm xã hội điểm đến và sự gắn bó nơi chốn đối với thái độ ủng hộ.

Nói cách khác, khi cộng đồng cùng xem du lịch bền vững là điều đáng làm, những tín hiệu tích cực từ điểm đến và tình yêu nơi chốn sẽ dễ chuyển hóa thành thái độ ủng hộ hơn.

Cảm nhận kiểm soát hành vi cũng đóng vai trò quan trọng. Đây là cảm giác của cư dân rằng họ có đủ thời gian, năng lượng, cơ hội và khả năng để tham gia hỗ trợ phát triển du lịch bền vững. Kết quả nghiên cứu cho thấy yếu tố này làm mạnh hơn tác động của hạnh phúc đến thái độ ủng hộ.

Nhiều cư dân có thể đồng tình với du lịch bền vững nhưng chưa tham gia vì không biết tham gia ở đâu, không có thời gian, không có kênh phản hồi, không được mời gọi hoặc cảm thấy tiếng nói của mình không có tác dụng. Vì vậy, để chuyển thái độ thành hành động, điểm đến cần tạo điều kiện để cư dân thực sự có khả năng đóng góp.

Những phát hiện này đặt ra một câu hỏi tiếp theo: khi đã xác định được những yếu tố thúc đẩy sự ủng hộ của cư dân, các điểm đến có thể chuyển chúng thành chính sách và giải pháp quản trị như thế nào? Từ trường hợp 686 cư dân tại Huế, Đà Nẵng và Quảng Nam, Kỳ 2 sẽ đi sâu vào những hàm ý thực tiễn này, từ quản lý khách du lịch sang quản trị một hệ sinh thái đặt cộng đồng địa phương ở vị trí trung tâm.

Tác giả: Trần Thị Kim Phương – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo. 

Chân Trang (1)

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác

Giọng đọc: Thanh Kiều

abcd

18 Tháng Sáu, 2026

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021