[Research Contribution] Tham nhũng và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp Việt Nam: Vai trò điều tiết của chuyển đổi số

14 Tháng Bảy, 2026

Từ khóa: Tham nhũng, chuyển đổi số, hiệu quả doanh nghiệp, kinh tế số, quản trị công.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, tham nhũng vẫn là một trong những rào cản lớn đối với sự phát triển của doanh nghiệp tại các nền kinh tế mới nổi. Liệu chuyển đổi số có thể giúp doanh nghiệp giảm bớt những tác động tiêu cực từ môi trường thể chế? Nhóm nghiên cứu thuộc UEH Mekong, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), đã làm rõ mối quan hệ giữa tham nhũng, hiệu quả hoạt động doanh nghiệp và vai trò điều tiết của chuyển đổi số tại Việt Nam.

Bg 1499x600 (1)

Tham nhũng trở thành “lực cản vô hình” đối với doanh nghiệp

Trong tiến trình phát triển kinh tế, tham nhũng luôn được xem là một trong những rào cản lớn đối với năng lực cạnh tranh và tăng trưởng của doanh nghiệp, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi. Các khoản chi phí không chính thức, thủ tục hành chính phức tạp hay sự thiếu minh bạch trong môi trường thể chế không chỉ làm gia tăng chi phí giao dịch mà còn kéo dài thời gian xử lý, khiến doanh nghiệp suy giảm hiệu quả hoạt động.

Tại Việt Nam, dù môi trường đầu tư và kinh doanh đã có nhiều cải thiện, doanh nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn liên quan đến thủ tục hành chính, chi phí thời gian và các khoản chi phí ngoài quy định. Trong khi đó, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội cải thiện chất lượng quản trị công thông qua chính quyền số, dịch vụ công trực tuyến và hạ tầng số, góp phần giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý, từ đó hạn chế nguy cơ phát sinh tham nhũng.

Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng được đặt ra là: Liệu chuyển đổi số có đủ khả năng làm giảm tác động tiêu cực của tham nhũng đối với hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp?

Xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu này, nhóm tác giả thuộc UEH Mekong đã đánh giá tác động của tham nhũng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời phân tích vai trò điều tiết của chuyển đổi số trong mối quan hệ này, nhằm cung cấp thêm bằng chứng thực nghiệm cho quá trình cải cách thể chế và chuyển đổi số.

Tham nhũng: “Bánh xe cát” của tăng trưởng doanh nghiệp

Trong kinh tế học thể chế, tồn tại hai quan điểm đối lập về tác động của tham nhũng. Giả thuyết “bôi trơn bánh xe” (grease the wheels) cho rằng tham nhũng có thể giúp doanh nghiệp vượt qua những thủ tục hành chính kém hiệu quả. Ngược lại, giả thuyết “bánh xe cát” (sand the wheels) khẳng định tham nhũng làm gia tăng chi phí giao dịch, phân bổ nguồn lực kém hiệu quả và cản trở tăng trưởng doanh nghiệp.

Nghiên cứu tập trung kiểm định hai quan điểm này trong bối cảnh Việt Nam, với đối tượng là các doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước.

Kết quả cho thấy, tham nhũng làm suy giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, qua đó ủng hộ giả thuyết “bánh xe cát”. Đáng chú ý, chuyển đổi số có khả năng làm giảm tác động tiêu cực này, góp phần cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Chuyển đổi số – Nguồn lực nâng cao hiệu quả doanh nghiệp

Dựa trên Lý thuyết nguồn lực (Resource-Based Theory), nghiên cứu cho rằng lợi thế cạnh tranh không chỉ đến từ điều kiện thị trường mà còn phụ thuộc vào khả năng khai thác hiệu quả các nguồn lực nội tại, trong đó công nghệ số là một nguồn lực chiến lược.

Kết quả phân tích cho thấy chuyển đổi số có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực mà còn góp phần giảm ảnh hưởng của những hạn chế về thể chế, đặc biệt trong môi trường có mức độ tham nhũng cao. Điều này khẳng định chuyển đổi số không chỉ là động lực đổi mới công nghệ mà còn là công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Nghiên cứu này đóng góp ba giá trị nổi bật: (1) Mở rộng bằng chứng thực nghiệm về tác động tham nhũng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp; (2) Làm rõ vai trò điều tiết của chuyển đổi số như một nguồn lực hay động lực thay thế vai trò của cải cách thể chế truyền thống; (3) Việc phân tích cơ chế trung gian của hiệu quả chi phí thời gian, giúp giải thích rõ hơn cách thức các yếu tố thể chế tác động đến doanh nghiệp.

Hiệu quả chi phí thời gian: Cơ chế tác động quan trọng

Một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là hiệu quả chi phí thời gian đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa tham nhũng và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Khi mức độ tham nhũng được kiểm soát tốt hơn, doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian thực hiện các thủ tục hành chính và giảm chi phí chờ đợi. Đồng thời, việc triển khai chính quyền số, cổng dịch vụ công trực tuyến hay các nền tảng khai báo điện tử cũng góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng công nghệ số chưa thể thay thế hoàn toàn cải cách thể chế. Những thủ tục hành chính còn phức tạp hay quy trình thiếu minh bạch vẫn cần được cải cách đồng bộ để phát huy tối đa lợi ích của chuyển đổi số.

Hàm ý chính sách

Từ các kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất một số hàm ý quan trọng:

Đối với chính quyền địa phương, cần tăng cường kiểm soát tham nhũng tại các khâu thủ tục hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số trong cung cấp dịch vụ công và hoàn thiện cơ chế giám sát nhằm nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí không chính thức cho doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp, cần chủ động đầu tư vào các giải pháp số như hóa đơn điện tử, chữ ký số và hệ thống quản trị số nhằm tự động hóa quy trình, giảm thời gian xử lý thủ tục và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, doanh nghiệp nên tích cực tham gia phản hồi chính sách thông qua các hiệp hội để góp phần thúc đẩy cải cách hành chính và hoàn thiện môi trường kinh doanh.

Sự kết hợp giữa cải cách thể chế và chuyển đổi số sẽ tạo nền tảng quan trọng để giảm chi phí giao dịch, nâng cao hiệu quả hoạt động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Có thể thấy, sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp chủ động số hóa và chính quyền trong việc minh bạch hóa thủ tục sẽ góp phần giảm chi phí không chính thức, nâng cao hiệu quả kinh doanh và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Chính vì vậy, nghiên cứu không chỉ bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động tiêu cực của tham nhũng đối với hiệu quả doanh nghiệp tại Việt Nam mà còn khẳng định vai trò điều tiết quan trọng của chuyển đổi số trong bối cảnh kinh tế số. Kết quả góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách trong quá trình thúc đẩy chuyển đổi số, cải thiện chất lượng thể chế và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiệu quả, hướng tới phát triển bền vững.

Xem toàn bộ bài nghiên cứu Tham nhũng và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp Việt Nam: Vai trò điều tiết của chuyển đổi số TẠI ĐÂY

Nhóm tác giả: ThS. Trần Thị Thảo Quyên, Nguyễn Văn Tiến Sơn, ThS. Đoàn Thị Thanh Hòa, ThS. Trần Ngọc Hòa – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH)

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng với thông điệp “For a More Sustainable Mekong – Vì một Đồng bằng sông Cửu Long bền vững”, thuộc chương trình “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng” do UEH thực hiện. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Chân Trang (1)

Tin, ảnh: Tác giả, Phòng Tuyển sinh – Truyền thông UEH Mekong, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

abcd

18 Tháng Sáu, 2026

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021