[Research Contribution] Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội: Quy định mới, thách thức và giải pháp thực thi

25 Tháng Mười Hai, 2025

Từ khóa: Tố tụng hình sự, pháp nhân thương mại, trách nhiệm hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, doanh nghiệp phạm tội.

Tại Việt Nam, tình trạng pháp nhân thương mại vi phạm pháp luật hình sự đang gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện cơ chế xử lý. Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2021, đã tạo nền tảng pháp lý mới cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với doanh nghiệp phạm tội. Nghiên cứu của tác giả từ Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã phân tích cơ sở pháp lý, thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và tuân thủ pháp luật.

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới

Khi pháp nhân thương mại trở thành chủ thể phạm tội: Khoảng trống pháp lý và yêu cầu cải cách

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các pháp nhân thương mại đã và đang giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của nền kinh tế thị trường Việt Nam. Với tư cách là chủ thể kinh doanh độc lập, các pháp nhân thương mại không chỉ góp phần thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và đóng góp cho ngân sách nhà nước, mà còn là những nhân tố quan trọng định hình môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó, không ít pháp nhân thương mại đã lợi dụng tư cách pháp lý của mình để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật như trốn thuế, gian lận tài chính, buôn lậu, rửa tiền, gây ô nhiễm môi trường hay vi phạm an toàn lao động. Những hành vi này không chỉ gây tổn hại cho xã hội và môi trường mà còn làm suy giảm niềm tin của công chúng vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Trước thực tiễn này, Việt Nam đã có bước tiến quan trọng khi Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) chính thức ghi nhận trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, khẳng định rằng pháp nhân thương mại cũng có thể trở thành chủ thể của tội phạm. Đây là dấu mốc mang tính cải cách sâu sắc, đưa Việt Nam tiệm cận với xu hướng chung của thế giới trong việc đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của hệ thống tư pháp hình sự. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này trên thực tế vẫn đang gặp nhiều thách thức. Các cơ quan tiến hành tố tụng còn lúng túng trong việc xác định ranh giới giữa trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân có liên quan; các quy định về điều tra, truy tố, xét xử đối với pháp nhân thương mại vẫn còn thiếu thống nhất và chưa có hướng dẫn chi tiết. Bên cạnh đó, do cơ chế truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân còn tương đối mới, số lượng vụ án được xử lý còn hạn chế, dẫn đến tình trạng thiếu kinh nghiệm trong tổ chức thực hiện và áp dụng pháp luật.

Từ thực tế đó, nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là vấn đề mang tính lý luận nhằm hoàn thiện nền tảng khoa học pháp lý, mà còn có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm, đảm bảo tính răn đe và công bằng trong hoạt động tư pháp. Việc làm sáng tỏ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại không chỉ góp phần tăng cường năng lực thực thi pháp luật mà còn thể hiện cam kết của Việt Nam đối với nguyên tắc thượng tôn pháp luật, minh bạch và phát triển bền vững.

Thủ tục tố tụng hình sự với pháp nhân thương mại ở Việt Nam: Từ thực trạng áp dụng đến hướng hoàn thiện và bài học quốc tế

Nghiên cứu tập trung làm rõ những điểm mới và quan trọng nhất trong Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021, liên quan đến thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại. Cụ thể, Bộ luật đã quy định rõ ràng hơn về thẩm quyền và trình tự khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với pháp nhân, giúp phân định trách nhiệm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng – từ cơ quan điều tra, viện kiểm sát đến tòa án – được nhất quán và minh bạch hơn. Nghiên cứu cũng làm rõ trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật của pháp nhân thương mại trong suốt quá trình tố tụng, qua đó bảo đảm quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp được xác định công bằng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu phân tích các biện pháp cưỡng chế và xử lý áp dụng cho pháp nhân thương mại phạm tội, bao gồm hình phạt chính và các biện pháp tư pháp bổ sung như tạm đình chỉ hoạt động, phong tỏa tài khoản hoặc kê biên tài sản. Tuy nhiên, quá trình áp dụng trên thực tế vẫn đối mặt với nhiều thách thức và bất cập, như thiếu kinh nghiệm thực thi từ các cơ quan tố tụng, nhận thức pháp lý của doanh nghiệp còn hạn chế, và đặc biệt là sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự, khiến quá trình xử lý đôi khi chưa đạt hiệu quả mong muốn.

Từ góc độ so sánh luật học, nghiên cứu còn tham khảo mô hình của Đức, Hoa Kỳ và Úc để rút ra những kinh nghiệm có thể vận dụng trong bối cảnh Việt Nam, hướng tới xây dựng một cơ chế tố tụng hiện đại, công bằng và phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Qua đó, công trình không chỉ đóng góp về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật hình sự đối với pháp nhân thương mại ở Việt Nam.

Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật hình sự đối với pháp nhân thương mại trong bối cảnh Việt Nam hiện nay

Từ kết quả phân tích bất cập pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn trong nước, nghiên cứu đề xuất một loạt giải pháp nhằm hoàn thiện thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại tại Việt Nam. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật và văn bản hướng dẫn dưới luật, bảo đảm quy định rõ ràng, thống nhất về trình tự, thủ tục tố tụng. Trong đó, việc mở rộng phạm vi người đại diện của pháp nhân thương mại trong quá trình tố tụng, cũng như quy định cụ thể hơn về biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế là yếu tố then chốt để đảm bảo việc xử lý được khách quan và khả thi.

Nghiên cứu cũng đề xuất xem xét lại quy định về thẩm quyền xét xử giữa Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự, cũng như hoàn thiện quy định về thời hạn điều tra nhằm tạo sự đồng bộ giữa tố tụng đối với cá nhân và pháp nhân. Cùng với đó, việc tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan quản lý nhà nước về doanh nghiệp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi, hạn chế chồng chéo và kéo dài trong xử lý vụ án.

Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số trong tố tụng hình sự, cho phép thực hiện các hoạt động như triệu tập, gửi thông báo, trao đổi hồ sơ bằng phương tiện điện tử, giúp nâng cao tính minh bạch và tiết kiệm chi phí. Việc hoàn thiện cơ chế cưỡng chế đa dạng, linh hoạt, kết hợp giữa phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản và tạm đình chỉ hoạt động, cũng được xem là bước đi cần thiết để tăng tính răn đe nhưng vẫn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và người lao động.

Hoàn thiện thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm, mà còn bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và củng cố niềm tin của xã hội vào tính công bằng của hệ thống tư pháp. Kết quả nghiên cứu này vì thế có giá trị như một nguồn tham khảo chính sách quan trọng, phục vụ quá trình cải cách pháp luật và hoàn thiện cơ chế thực thi pháp lý tại Việt Nam.

Xem toàn bộ bài viết Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội: Quy định mới, thách thức và giải pháp thực thi TẠI ĐÂY.

Tác giả: TS. Trịnh Duy Thuyên – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh 

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chân Trang (1)

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021