[Research Contribution] Tiền lương hay phí sinh tồn? Góc nhìn mới về lương đủ sống tối thiểu cấp tỉnh ở Việt Nam

15 Tháng Mười Hai, 2025

Từ khóa: Lương đủ sống; Mức lương cấp tỉnh; Phương pháp Anker; Lương đủ sống ở Việt Nam; Chênh lệch chi phí sống.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và sự khác biệt lớn về mức sống ở các tỉnh thành, nhiều lao động Việt Nam, đặc biệt là công nhân và lao động phổ thông đang gặp khó khăn trong việc đáp ứng các chi phí sống cơ bản với mức lương hiện có. Họ buộc phải làm thêm giờ, thậm chí đánh đổi sức khỏe, từ bỏ cơ hội học tập và sống trong môi trường không lành mạnh chỉ để duy trì cuộc sống. Trước thực trạng này, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đề xuất xác định mức lương đủ sống tối thiểu theo cấp tỉnh, làm nền tảng khoa học cho chính sách tiền lương sát với thực tế hơn.

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới (2)

Với mức lương tối thiểu hiện nay, nhiều người lao động không thể đảm bảo nổi ba bữa ăn đầy đủ dinh dưỡng, đến tiền thuê nhà, học phí cho con hay chi phí khám chữa bệnh. Họ phải làm thêm giờ, thậm chí đánh đổi cả sức khỏe và thời gian chăm sóc gia đình chỉ để tồn tại nơi phố thị.

Theo số liệu từ Viện Công nhân và Công đoàn (2019), vào năm 2018, 99% lao động tại Việt Nam có mức lương thấp hơn tiêu chuẩn do Sàn lương châu Á (AFWA) đưa ra, và 74% thấp hơn tiêu chuẩn của Liên minh Lương đủ sống Toàn cầu (GLWC). Đến cuối năm 2022, theo khảo sát của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tại 16 tỉnh thành, 66% người lao động bày tỏ mong muốn được tăng lương cơ bản (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, 2023). Bước sang năm 2023, tình trạng vẫn chưa cải thiện: 75,5% lao động cho biết thu nhập không đủ chi trả chi phí sinh hoạt, trong đó có trường hợp chỉ đáp ứng được 45% nhu cầu tiêu dùng (Công đoàn, 2023).

Hơn nữa, thu nhập đến từ lương cơ bản chỉ chiếm 76,7%, phần còn lại đến từ làm thêm giờ và các khoản trợ cấp khác từ doanh nghiệp. Những con số này phản ánh rõ ràng sự cần thiết cấp bách của một mức lương đủ sống, không chỉ để mưu sinh mà còn để đảm bảo cuộc sống ổn định và có khả năng tích lũy trong tương lai (Công đoàn, 2023).

Tại Việt Nam, những nghiên cứu về mức lương đủ sống tối thiểu vẫn còn trong giai đoạn đầu, với trọng tâm về chính sách. Do đó, việc tiếp cận vấn đề này ở cấp tỉnh – nơi các điều kiện sống và mức sống có thể rất khác nhau chưa được khai thác đầy đủ. Xuất phát từ thực tiễn đó, bài báo này hướng đến việc đo lường mức lương đủ sống tối thiểu ở cấp tỉnh tại Việt Nam bằng cách áp dụng phương pháp Anker điều chỉnh, sử dụng dữ liệu từ Khảo sát mức sống dân cư Việt Nam năm 2022 (VHLSS 2022).

Lương đủ sống là gì?

Lương đủ sống là mức thu nhập mà một người lao động cần để đảm bảo đời sống cơ bản cho cả gia đình, gồm thực phẩm, nhà ở, y tế, giáo dục, đi lại và một khoản tiết kiệm nhỏ cho các tình huống khẩn cấp.

Phương pháp tiếp cận mới – Từ vùng đến tỉnh

Phần lớn các nghiên cứu và chính sách tiền lương tại Việt Nam hiện nay vẫn dựa trên cách phân chia bốn vùng lương tối thiểu, thì nghiên cứu này đã đưa ra một bước tiến quan trọng: xây dựng mức lương đủ sống tối thiểu riêng cho từng tỉnh thành.

Thay vì áp dụng một mức chung cho cả một vùng rộng lớn – nơi có sự khác biệt đáng kể về giá cả sinh hoạt giữa các tỉnh – nhóm nghiên cứu đề xuất tiếp cận theo cấp tỉnh, để phản ánh sát thực tế và nhu cầu chi tiêu cụ thể của người lao động ở từng địa phương.

Điểm đột phá của phương pháp này nằm ở việc:

  • Chọn hộ gia đình tham chiếu có mức chi tiêu tại trung vị – phản ánh mặt bằng sống phổ biến hơn so với cách tiếp cận trước đây vốn chọn nhóm chi tiêu thấp (thập phân vị thứ tư).
  • Phân biệt giữa nông thôn và thành thị trong từng tỉnh, thay vì gộp chung như mô hình bốn vùng.
  • Tận dụng dữ liệu sẵn có từ Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS 2022), giúp tiết kiệm chi phí và phù hợp với bối cảnh giá cả liên tục biến động.

Dựa trên khung phương pháp Anker, cách tiếp cận này tính toán mức lương đủ sống bằng cách tổng hợp bốn nhóm chi phí thiết yếu:

  • Chọn hộ đại diện có mức chi tiêu tại trung vị, phân tách thành thị – nông thôn.
  • Chi phí thực phẩm dựa trên giá trung vị và khẩu phần dinh dưỡng từ 2.260–2.375 calo/người/ngày tuỳ vào vùng sinh sống.
  • Chi phí nhà ở tính trên diện tích tiêu chuẩn 40m²/hộ và bổ sung các yếu tố như điện, nước, nhiên liệu.
  • Chi phí ngoài thực phẩm và nhà ở (NFNH) được ước tính từ tỷ lệ chi tiêu thực tế, sau đó điều chỉnh theo y tế, giáo dục, đi lại.

Kết quả là một bức tranh chi tiết về mức sống cần thiết tại 63 tỉnh thành, phản ánh đúng mức chênh lệch chi phí sinh hoạt giữa các khu vực. 

Kết quả nghiên cứu – Bức tranh toàn cảnh về mức lương đủ sống ở Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức lương đủ sống tối thiểu tại 63 tỉnh, thành phố ở Việt Nam có sự chênh lệch đáng kể, dao động từ 5,7 triệu đến 12,9 triệu đồng/người/tháng. Hà Nội là địa phương có mức lương đủ sống cao nhất (12,901 triệu đồng), tiếp theo là TP.HCM và Đà Nẵng – những trung tâm kinh tế có chi phí sinh hoạt cao. Ngược lại, các tỉnh như Hậu Giang, Lai Châu và Hà Giang ghi nhận mức thấp nhất, dưới 6,3 triệu đồng.

62 trên 63 tỉnh/thành (trừ Thanh Hoá) có mức lương trung bình thực tế thấp hơn mức lương đủ sống tối thiểu. Điều này cho thấy phần lớn người lao động vẫn chưa đạt được mức thu nhập có thể đảm bảo cuộc sống cơ bản cho bản thân và gia đình.

Trong khi đó, mức lương tối thiểu vùng I – vốn là mức cao nhất theo khung chính sách hiện hành – chỉ đạt 36–38% so với mức lương đủ sống tối thiểu tại Hà Nội và TP.HCM. 

Quy đổi theo chuẩn sức mua tương đương (PPP), mức lương đủ sống ở Hà Nội đạt 1.709 PPP$, cao hơn mức trung bình Việt Nam theo chuẩn Sàn lương châu Á (1.675 PPP$) và tương đương với một số đô thị lớn như Bắc Kinh (Trung Quốc) hay Colombo (Sri Lanka).

Kết luận

Việc xây dựng một chế độ tiền lương phù hợp với điều kiện kinh tế hiện tại không chỉ giúp cải thiện đời sống của người lao động mà còn tạo động lực để họ làm việc hiệu quả hơn, từ đó góp phần vào sự phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế nói chung. Nghiên cứu này đề xuất một phương pháp phù hợp hơn để tính toán mức lương đủ sống tối thiểu ở cấp tỉnh, đảm bảo đáp ứng nhu cầu của một gia đình tiêu chuẩn gồm hai người lớn và hai trẻ em. 

Mức lương đủ sống tối thiểu tại đa số các tỉnh cao hơn mức lương trung bình, từ đó cho thấy mức lương hiện tại chưa đủ đáp ứng nhu cầu sống cơ bản của người lao động, đặc biệt ở những tỉnh có năng suất lao động thấp. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, và Đà Nẵng, mức lương đủ sống tối thiểu cao hơn đáng kể so với các vùng nông thôn sâu xa. Tuy nhiên, một số tỉnh như Hải Phòng và Hà Tĩnh có mức lương đủ sống cao dù không phải là đô thị lớn, cho thấy xu hướng công nghiệp hóa và phát triển kinh tế ở các khu vực ngoài các thành phố trung tâm, làm gia tăng nhu cầu lao động và chi phí sinh hoạt ở những khu vực này.

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu sẽ làm cơ sở đề xuất thiết lập cơ chế điều chỉnh chính sách tiền lương theo sát thực tế và hỗ trợ ổn định cuộc sống người lao động.

Xem toàn bộ bài viết Tiền lương hay phí sinh tồn? Góc nhìn mới về lương đủ sống tối thiểu cấp tỉnh ở Việt Nam TẠI ĐÂY.

Nhóm tác giả: PGS.TS. Võ Tất Thắng, GS.TS. Nguyễn Đông Phong, GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân và Trương Thị Kiều Nhung – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chân Trang (1)

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021