[Research Contribution] Du lịch bền vững từ góc nhìn hành vi: Khi lựa chọn điểm đến trở thành một quyết định đạo đức trước chuyến đi

14 Tháng Tám, 2026

Từ khóa: Du lịch bền vững; Hành vi du lịch có đạo đức; Trách nhiệm xã hội điểm đến; Truyền miệng trực tuyến; Du lịch có trách nhiệm; Truyền thông bền vững

Du lịch bền vững không chỉ được quyết định bởi cách du khách ứng xử khi đã đặt chân đến một nơi, mà bắt đầu sớm hơn – ngay từ lúc họ lựa chọn điểm đến cho chuyến đi. Trong bối cảnh nhiều điểm đến vẫn đối mặt với tình trạng quá tải, ô nhiễm và xung đột với cộng đồng địa phương, nhóm tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã tiếp cận du lịch bền vững từ góc nhìn hành vi trước chuyến đi. Công trình được công bố trên tạp chí International Journal of Contemporary Hospitality Management đã phát triển thang đo “Hành vi du lịch có đạo đức”, nhằm đo lường và thúc đẩy những lựa chọn điểm đến có trách nhiệm, qua đó góp phần định hướng du lịch bền vững theo cách thiết thực hơn. 

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới (19)

Du lịch mang lại tăng trưởng kinh tế và thúc đẩy kết nối văn hóa, nhưng đi cùng với đó là những hệ lụy ngày càng rõ nét như quá tải du lịch (overtourism), suy thoái sinh thái, áp lực lên hạ tầng và nguy cơ bào mòn bản sắc địa phương. Dù du lịch bền vững ngày càng được quan tâm và truyền thông rộng rãi, hành vi của du khách vẫn chưa chuyển đổi tương xứng.

Các con số được đề cập trong nghiên cứu cho thấy rõ khoảng cách này. Nếu năm 2016 chỉ 42% du khách ưu tiên yếu tố bền vững thì đến năm 2025, hơn 90% cho biết họ dự định ưu tiên du lịch bền vững. Có 39% du khách muốn đi du lịch trái mùa và 36% sẵn sàng lựa chọn điểm đến thay thế để tránh đông đúc. Tuy nhiên, năm 2024, trong số 92% người cho biết quan tâm đến du lịch bền vững, chỉ một nửa thực sự biến sự quan tâm đó thành hành động.

Khoảng cách giữa “suy nghĩ” và “hành động” cho thấy du khách không thiếu thiện chí, nhưng cần một hệ thống hành động cụ thể và một cách đo lường rõ ràng hơn để biến sự quan tâm đến bền vững thành những lựa chọn thực tế trong hành trình du lịch.

Từ khoảng trống trong nghiên cứu đến thang đo hành vi du lịch có đạo đức 

Trong nhiều nghiên cứu trước đây, hành vi du lịch có đạo đức thường được đo lường trong hoặc sau chuyến đi, chẳng hạn du khách có xả rác, tôn trọng văn hóa địa phương hay tiết kiệm tài nguyên hay không. Tuy nhiên, nhiều tác động đến tính bền vững đã được định hình từ thời điểm du khách lên kế hoạch: lựa chọn một điểm đến đang quá tải vì nổi tiếng; bỏ qua một điểm đến ít người biết nhưng bền vững hơn; hoặc sẵn sàng trả thêm tiền để ủng hộ một lựa chọn có trách nhiệm.

Từ đó, nhóm tác giả chỉ ra một khoảng trống quan trọng: chưa có thang đo chuyên biệt để đánh giá hành vi du lịch có đạo đức ở giai đoạn trước chuyến đi. Nghiên cứu đã phát triển và kiểm định thang đo Hành vi du lịch có đạo đức (EMTB – Ethically Minded Tourist Behavior) nhằm làm rõ cách du khách đưa các cân nhắc về môi trường và trách nhiệm xã hội vào quyết định lựa chọn điểm đến.

Hành vi du lịch có đạo đức (EMTB) đo lường điều gì?

Thang đo EMTB được xây dựng để đo lường hành vi trước chuyến đi thông qua bốn nhóm hành vi cốt lõi:

  • Chọn điểm đến ít gây hại môi trường (Eco-Buy): Du khách chủ động ưu tiên những điểm đến giảm tác động tiêu cực lên môi trường và sẵn sàng thay đổi kế hoạch vì lý do môi trường.
  • Tẩy chay điểm đến gây hại môi trường (Eco-Boycott): Du khách không lựa chọn những điểm đến mà họ hiểu có nguy cơ gây tổn hại môi trường.
  • Tẩy chay điểm đến thiếu trách nhiệm xã hội (DSR-Boycott): Du khách không lựa chọn điểm đến vô trách nhiệm với cộng đồng, đặc biệt tránh các điểm đến quảng cáo sai lệch, gây hiểu lầm.
  • Sẵn sàng trả thêm cho lựa chọn đúng (Pay-More): Du khách chấp nhận chi trả cao hơn để ủng hộ điểm đến thân thiện với môi trường và có trách nhiệm xã hội.

Điểm đáng chú ý của thang đo EMTB là không chỉ đo lường niềm tin hay thái độ, mà còn phản ánh những hành vi du khách đã thực hiện và dự định sẽ thực hiện. Qua đó, thang đo góp phần thu hẹp khoảng cách giữa việc “nói về bền vững” và thực sự “hành động vì bền vững”.

Đánh giá trực tuyến tác động đến quyết định lựa chọn điểm đến

Nghiên cứu kiểm định mô hình dựa trên khung lý thuyết Kích thích – Chủ thể – Phản ứng (S–O–R). Trong đó, kích thích là truyền miệng trực tuyến (eWOM), gồm các đánh giá và nhận xét trực tuyến về điểm đến; chủ thể là nhận thức về trách nhiệm xã hội của điểm đến (DSR) mà du khách hình thành trước chuyến đi; và phản ứng là hành vi du lịch có đạo đức (EMTB).

Nghiên cứu khảo sát 719 đáp viên đến từ các châu lục khác nhau, đang dự định đi du lịch trong giai đoạn 2024–2025 và có thói quen đọc các đánh giá trực tuyến liên quan đến trách nhiệm xã hội của điểm đến khi lập kế hoạch.

Đánh giá trực tuyến càng chất lượng và đáng tin, du khách càng có xu hướng lựa chọn điểm đến có đạo đức

Nghiên cứu xác định truyền miệng trực tuyến gồm hai yếu tố then chốt:

  • Chất lượng lập luận (AQ – Argument Quality): Đánh giá có logic, có dữ kiện và thông tin rõ ràng.
  • Độ tin cậy nguồn (SC – Source Credibility): Người viết đánh giá có đáng tin hay không.

Kết quả cho thấy cả hai yếu tố đều thúc đẩy nhận thức về trách nhiệm xã hội của điểm đến (DSR) và hành vi du lịch có đạo đức (EMTB) của du khách. Điều này cho thấy các đánh giá trực tuyến không chỉ là nguồn tham khảo về trải nghiệm, mà còn có thể trở thành cơ sở để du khách đưa ra những quyết định có cân nhắc về đạo đức, khi thông tin đủ chất lượng và đáng tin cậy.

Nhận thức DSR là cầu nối biến thông tin thành hành động

Một kết quả nổi bật khác của nghiên cứu là vai trò trung gian của nhận thức về trách nhiệm xã hội của điểm đến (DSR). Cụ thể, đánh giá trực tuyến (eWOM) không chỉ tác động trực tiếp đến EMTB mà còn tác động gián tiếp thông qua việc hình thành ở du khách nhận thức rằng điểm đến có trách nhiệm xã hội.

Nói cách khác, để thúc đẩy hành vi du lịch có đạo đức, trách nhiệm xã hội của điểm đến cần được du khách nhận biết một cách đủ rõ ràng ngay từ giai đoạn trước chuyến đi.

Khác biệt trong hành vi của du khách châu Á và châu Âu

Nghiên cứu cũng phát hiện sự khác biệt theo vùng. Đối với du khách châu Á, yếu tố đánh giá trực tuyến tác động mạnh hơn đến EMTB. Ngược lại, đối với du khách châu Âu, nhận thức DSR có tác động mạnh hơn đến EMTB và nhóm du khách này cũng nhạy với độ tin cậy của nguồn thông tin.

Kết quả này cho thấy truyền thông về du lịch bền vững khó có thể áp dụng một thông điệp chuẩn hóa cho tất cả thị trường. Để thúc đẩy hành vi du lịch có đạo đức, cần hiểu những yếu tố mà từng nhóm du khách coi trọng và tin tưởng khi đưa ra quyết định.

Từ hành vi cá nhân đến “dòng chảy” du lịch có tư duy đạo đức

Không chỉ phát triển thang đo EMTB, nghiên cứu còn đề xuất một khung triển khai thực tiễn – Khung dòng chảy du lịch có tư duy đạo đức (Ethically Minded Tourist Flow Framework). Khung này mô tả một vòng lặp tự củng cố:

(1) Du khách tại điểm đến trải nghiệm những hoạt động “giàu trách nhiệm xã hội” → (2) Chia sẻ trải nghiệm thành các đánh giá trực tuyến (eWOM) → (3) Du khách khác tiếp cận đánh giá và hình thành nhận thức tích cực về trách nhiệm xã hội của điểm đến (DSR) → (4) Từ đó kích hoạt hành vi lựa chọn điểm đến có đạo đức (EMTB) → vòng lặp tiếp tục.

Để vận hành vòng lặp này, nghiên cứu đề xuất ba giai đoạn triển khai.

Giai đoạn 1: Tạo đánh giá trực tuyến từ trải nghiệm trách nhiệm xã hội tại điểm đến

Điểm đến không chỉ cần thực hiện các hoạt động bền vững mà còn cần thiết kế để du khách có thể nhìn thấy, tham gia và chia sẻ những hoạt động này. Theo đó, điểm đến có thể tạo ra các trải nghiệm có tính tương tác và dễ chia sẻ; làm rõ các bằng chứng về bền vững để du khách có thể chụp ảnh, ghi nhận; đồng thời khuyến khích họ chia sẻ ngay trong quá trình trải nghiệm.

Giai đoạn 2: Thúc đẩy EMTB bằng hướng dẫn ra quyết định đạo đức cho du khách

Nghiên cứu đưa ra bộ hướng dẫn ba bước để du khách áp dụng khi lựa chọn điểm đến:

Bước 1 – Đọc đánh giá có chọn lọc: Ưu tiên những đánh giá có chiều sâu, dữ kiện và bằng chứng; hạn chế dựa vào những đánh giá cảm tính.

Bước 2 – So sánh thông tin: Đối chiếu nhiều nguồn khác nhau như du khách, cộng đồng địa phương, kênh chính thống và các tổ chức bền vững.

Bước 3 – Kiểm chứng: Không chỉ dựa vào quảng cáo mà cần kiểm chứng thông tin qua các nguồn chuẩn hóa và minh bạch.

Đi kèm với đó là các câu hỏi tự đánh giá giúp du khách cân nhắc yếu tố đạo đức trước khi đưa ra quyết định: Điểm đến này có đang gặp vấn đề xã hội hoặc môi trường nào không? Tôi có đang vô tình góp phần khiến điểm đến quá tải không? Tôi có sẵn sàng trả thêm để lựa chọn có trách nhiệm hơn không? Sau khi kiểm chứng thông tin, tôi có còn muốn đến đây không?

Giai đoạn 3: Biến ý định thành lựa chọn thực tế bằng sự phối hợp giữa nền tảng – doanh nghiệp – quản lý

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa các bên liên quan trong hệ sinh thái du lịch.

Nền tảng đánh giá trực tuyến và nền tảng đặt dịch vụ có thể ưu tiên hiển thị các đánh giá chất lượng cao; xác thực người dùng để tăng độ tin cậy của nguồn; gợi ý “danh sách điểm đến có trách nhiệm”; và tạo công cụ tự đánh giá nhanh nhằm kích hoạt EMTB.

Tổ chức quản lý điểm đến có thể công khai dữ liệu bền vững theo cách dễ hiểu; chia sẻ những câu chuyện bền vững chân thực; đồng thời tạo ra các bằng chứng trực quan ngay tại điểm đến.

Cộng đồng địa phương và doanh nghiệp địa phương có thể chia sẻ những câu chuyện từ thực tế; cập nhật tiến độ, thách thức và nỗ lực bền vững; qua đó giúp du khách có thêm góc nhìn bên cạnh các nội dung quảng bá.

Du lịch bền vững bắt đầu từ hành trình lựa chọn

Nghiên cứu nhấn mạnh một thông điệp quan trọng: Du lịch bền vững bắt đầu từ hành trình lựa chọn, không phải từ lúc du khách đã đến nơi.

Việc phát triển thang đo Hành vi du lịch có đạo đức (EMTB) giúp đo lường rõ hơn cách du khách đưa các yếu tố đạo đức vào quyết định lựa chọn điểm đến, đồng thời mở ra một hướng tiếp cận cho quản trị du lịch bền vững: tác động ngay từ giai đoạn trước chuyến đi – nơi quyết định của du khách có thể góp phần giảm quá tải, giảm áp lực môi trường và tăng cơ hội cho các điểm đến phát triển bền vững hơn.

Quan trọng hơn, nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc phát triển thang đo mà còn đề xuất khung dòng chảy thúc đẩy hành vi du lịch có đạo đức, hệ thống hướng dẫn ra quyết định dành cho du khách, cùng những gợi ý phối hợp giữa chính sách, nền tảng, doanh nghiệp và cộng đồng.

Trong bối cảnh du lịch toàn cầu đang chuyển dịch mạnh theo hướng có trách nhiệm, EMTB mở ra một cách tiếp cận để chuyển sự quan tâm của du khách thành những lựa chọn thực tế, từ đó góp phần hướng đến một tương lai du lịch bền vững, công bằng và nhân văn hơn.

Nhóm tác giả: Trần Thị Kim Phương & Nguyễn Đông Phong – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo. 

Chân Trang (1)

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác

Giọng đọc: Thanh Kiều

abcd

18 Tháng Sáu, 2026

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021