[Research Contribution] Làm thế nào để Thành phố Thông minh thực sự đáng sống?

26 Tháng Sáu, 2026

Từ khóa: Thành phố thông minh; Smart City; Living City

Nhiều thành phố trên thế giới đang đầu tư hàng tỷ đô la để trở nên “thông minh” hơn với camera AI, học máy, dữ liệu lớn và hệ thống cảm biến dày đặc. Tuy nhiên, theo các bảng xếp hạng quốc tế, những thành phố đáng sống nhất thế giới lại thường không phải là những nơi có mật độ công nghệ cao nhất. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng cho Việt Nam: Làm thế nào để các giải pháp thành phố thông minh thực sự góp phần xây dựng đô thị đáng sống, gắn bó hơn với nhu cầu thực tế của người dân? Từ góc nhìn của TS. Phan Hoàng Điệp – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), bài viết mang đến những phân tích và gợi mở về vấn đề này. 

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới (94)

Khi “thông minh” không đồng nghĩa với “đáng sống”

Thành phố thông minh thường được hiểu là việc ứng dụng AI, IoT và dữ liệu lớn để tối ưu vận hành đô thị. Về lý thuyết, đây là hướng đi đúng. Nhưng thực tế cho thấy “thông minh” không tự động chuyển hóa thành “đáng sống”.

Các bảng xếp hạng quốc tế phản ánh rõ sự khác biệt. Những thành phố dẫn đầu về chất lượng sống như Vienna, Copenhagen, Melbourne, Canberra, Geneva thường nổi bật nhờ sự ổn định, y tế, giáo dục và không gian sống thân thiện, hài hòa với thiên nhiên, nhịp sống người dân chậm. Ngược lại, các bảng xếp hạng thiên về công nghệ và kinh tế lại ưu tiên London, New York hay Tokyo, Paris.

Công nghệ có thể định lượng bằng số liệu, cảm biến nhưng chất lượng sống phải được đo bằng cảm nhận của con người. Như ông Arturo Bris (Giám đốc của Trung tâm Cạnh tranh Thế giới IMD) từng nhận định, những đô thị thành công nhất không phải nơi có công nghệ phức tạp nhất, mà là nơi kết hợp tốt giữa quản trị hiệu quả, đầu tư công và niềm tin của cư dân.

Trải nghiệm từ những thành phố đáng sống

Trong thời gian 6 năm sống tại Brisbane và Melbourne, tác giả nhận ra rằng điều làm nên chất lượng sống không phải là công nghệ hiện đại, mà là quy hoạch đô thị lấy con người làm trung tâm. Chỉ trong bán kính vài trăm mét, người dân đã dễ dàng tiếp cận công viên cây xanh, sân chơi trẻ em, trung tâm thể thao, thư viện và giao thông công cộng với chi phí hợp lý. Ngay giữa trung tâm thành phố là vườn bách thảo (Botanic Garden) rộng lớn với cây xanh tươi tốt, hoa nở theo mùa và cả động vật hoang dã; bên cạnh đó là hồ bơi công cộng miễn phí, nơi người dân có thể chạy bộ, đạp xe hay bơi lội. Các tiện ích này được phân bổ khá đồng đều, giúp cả người thu nhập thấp lẫn sinh viên đều được hưởng lợi, minh chứng rõ nét cho sự bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ đô thị.

Tại các thành phố lớn của Việt Nam, việc phân bổ tiện ích đô thị vẫn còn chưa đồng đều: trong khi các khu đô thị cao cấp và chung cư được đầu tư tốt về tiện ích, thì nhiều khu dân cư phổ thông vẫn còn thiếu không gian xanh, khu thể thao, thư viện, bãi đỗ xe và một số dịch vụ công cộng cơ bản.

Việt Nam: Thành phố thông minh cần hướng tới điều gì?

Tại Việt Nam, các sáng kiến “thành phố thông minh” đang được triển khai ngày càng nhiều, từ trung tâm điều hành đô thị đến các hệ thống giám sát và quản lý dữ liệu. Đây là những bước đi cần thiết trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng.

Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng cần đặt ra: những công nghệ này đang giải quyết vấn đề gì và mang lại lợi ích gì cho người dân?

Nếu công nghệ chủ yếu được sử dụng cho giám sát và vận hành đô thị, nó có thể giúp hệ thống chạy hiệu quả hơn. Song để thực sự nâng cao chất lượng sống, công nghệ cần đi kèm với quy hoạch không gian hợp lý và phân bổ dịch vụ công đồng đều. Ngược lại, nếu chỉ phủ lớp công nghệ lên trên mà không giải quyết các vấn đề cốt lõi, “thành phố thông minh” khó phát huy hiệu quả bền vững.

Trường hợp của Đà Nẵng là một ví dụ điển hình. Thành phố sở hữu nhiều lợi thế về thiên nhiên và hạ tầng, song vẫn còn một số thách thức như thiếu không gian công cộng và công viên cây xanh ở nhiều khu vực, quy hoạch chỗ đỗ xe ô tô chưa đồng bộ, hệ thống đường sá theo kiểu bàn cờ với nhiều tuyến nhỏ hẹp dễ dẫn đến quá tải giao thông, cùng với phương tiện giao thông công cộng chưa thật sự thuận tiện và sự phân bổ tiện ích chưa đồng đều.

Điều này cho thấy: công nghệ không thể thay thế quy hoạch, mà chỉ có thể hỗ trợ và nâng tầm quy hoạch đó.

Từ Smart City đến Living City – Tầm nhìn tương lai

Thay vì chỉ chạy theo mô hình “thành phố thông minh” kiểu chữa cháy, chúng ta nên hướng tới một tầm nhìn sâu sắc và tiến bộ hơn: Thành phố Sống (Living City) – khái niệm được nhà tương lai học Tom Cheesewright phát triển.

Thay vì tập trung vào các “trung tâm điều hành” command-and-control với màn hình dashboard khổng lồ để giám sát từ trên xuống, Living City coi công nghệ như một hệ thần kinh giúp hạ tầng đô thị “sống dậy”. Các tòa nhà, đường phố, công viên và trạm dừng xe buýt không còn là những thực thể chết cứng mà có khả năng cảm nhận môi trường, xử lý thông tin và tự tiến hóa theo nhu cầu thực tế của người dân.

Đó là sự chuyển dịch từ kiểm soát sang cộng tác. Một trạm xe buýt thông minh không chỉ báo giờ xe đến, mà có thể tận dụng nhiệt lượng dư thừa để sưởi ấm vào mùa đông hoặc làm mát vào mùa hè cho người đang chờ. Một công viên ít sử dụng có thể tự điều chỉnh chức năng, thay đổi bố cục để trở thành không gian phù hợp hơn với nhu cầu cộng đồng. Thậm chí, những tòa nhà ít sử dụng cũng có thể được tái cấu hình linh hoạt thành không gian công cộng, trung tâm thể thao hoặc khu vui chơi. Kiến trúc sư không chỉ thiết kế ban đầu mà còn đóng vai “người làm vườn”, nuôi dưỡng và tinh chỉnh đô thị theo thời gian, giống như chăm sóc một sinh thể sống.

Ở Việt Nam, chúng ta không cần những dự án công nghệ hào nhoáng nhưng rời rạc. Điều cần thiết là xây dựng các giao diện kết nối mở, ưu tiên tính bao trùm và lợi ích cho mọi tầng lớp. Công nghệ phải phục vụ con người, giúp thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và tạo ra sự hài hòa giữa quy hoạch, thiên nhiên và cộng đồng.

Một thành phố tốt không bắt đầu từ tòa nhà cao tầng hay mạng lưới camera dày đặc. Nó bắt đầu từ những khu dân cư hạt nhân có đầy đủ tiện ích công cộng, từ hạ tầng biết thích nghi và tiến hóa, cùng với một tầm nhìn lấy con người làm trung tâm.

Chỉ khi đó, thành phố thông minh mới thực sự trở thành thành phố đáng sống – và xa hơn nữa, trở thành thành phố sống.

Tác giả: TS. Phan Hoàng Điệp – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng” do UEH thực hiện. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin tiếp theo.

Chân Trang (1)

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

abcd

18 Tháng Sáu, 2026

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021