[Research Contribution] Đa dạng hóa sinh kế và nâng cao thu nhập người nông dân ở Việt Nam 

14 Tháng Tư, 2026

Từ khóa: Đa dạng hóa sinh kế; Thu nhập hộ gia đình; Tín dụng vi mô; Thiên tai; Đồng bằng sông Cửu Long; Phát triển nông thôn

Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, đa dạng hóa sinh kế (livelihood diversification – LD) trở thành hướng tiếp cận quan trọng nhằm duy trì thu nhập và nâng cao khả năng thích ứng của người nông dân. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này và các yếu tố điều kiện đi kèm vẫn cần được làm rõ trong thực tiễn. Chính vì vậy, nhóm nghiên cứu thuộc UEH Mekong, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), đã tiến hành khảo sát 182 hộ gia đình tại thị xã Bình Minh, Vĩnh Long (giai đoạn 2020–2024) nhằm phân tích tác động của đa dạng hóa sinh kế đến thu nhập, đồng thời xem xét vai trò của khả năng tiếp cận tín dụng trong việc thúc đẩy thu nhập phi nông nghiệp, qua đó gợi mở hàm ý cho phát triển nông thôn bền vững và thích ứng khí hậu.

Bg 1499x600

Đa dạng hóa sinh kế: Từ xu hướng chuyển dịch cơ cấu đến chiến lược “sinh tồn” của nông hộ trước rủi ro khí hậu

Trong hơn hai thập kỷ qua, các hộ gia đình nông thôn Việt Nam đã chứng kiến sự thay đổi đáng kể trong cấu trúc sinh kế. Nếu trước đây phần lớn phụ thuộc vào nông nghiệp, thì nay các hoạt động phi nông nghiệp như buôn bán, dịch vụ, lao động công nghiệp và việc làm thời vụ ngày càng chiếm tỷ trọng lớn. Xu hướng này không chỉ phản ánh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, mà còn thể hiện nỗ lực của người dân trong việc giảm thiểu rủi ro thu nhập và tìm kiếm cơ hội tốt hơn cho tương lai.

Đa dạng hóa sinh kế, với việc kết hợp nhiều nguồn thu trong cùng một hộ, từ lâu đã được xem là chiến lược thích ứng quan trọng tại các quốc gia đang phát triển. Tuy nhiên, trong bối cảnh các vùng dễ bị tổn thương như Đồng bằng sông Cửu Long, chiến lược này đã vượt ra khỏi ý nghĩa kinh tế thông thường để trở thành một cơ chế “sinh tồn” trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.

Ở Việt Nam, chính phủ đã chính thức đưa đa dạng hóa sinh kế vào Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025. Tuy nhiên, câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: liệu đa dạng hóa có thực sự giúp hộ nông dân tăng thu nhập và vượt qua rủi ro thiên tai hay không? Nghiên cứu thực nghiệm tại Bình Minh, Vĩnh Long, được triển khai trong giai đoạn 2020–2024, đã cung cấp câu trả lời thuyết phục cho vấn đề này.

Đa dạng hóa sinh kế và vai trò “đòn bẩy” của tín dụng 

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên bộ dữ liệu theo dõi 182 hộ gia đình tại thị xã Bình Minh trong giai đoạn 5 năm, qua đó phản ánh tương đối đầy đủ sự biến động sinh kế của nông hộ trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế nông thôn. Trên cơ sở này, nhóm nghiên cứu áp dụng các phương pháp phân tích định lượng nhằm đo lường mức độ đa dạng hóa sinh kế và đánh giá tác động của chiến lược này đến thu nhập, đồng thời xem xét vai trò của các yếu tố nguồn lực như tài chính, con người và xã hội trong quá trình này.

Kết quả cho thấy, đa dạng hóa sinh kế thực sự làm tăng thu nhập của hộ gia đình. Khi mở rộng và kết hợp hiệu quả các nguồn thu, cả thu nhập nông nghiệp và phi nông nghiệp đều được cải thiện đáng kể, cho thấy đây không chỉ là giải pháp ứng phó rủi ro mà còn là chiến lược chủ động nâng cao năng lực kinh tế. Đáng chú ý, mối quan hệ giữa hai nguồn thu này mang tính bổ trợ lẫn nhau: thu nhập phi nông nghiệp tạo điều kiện tái đầu tư cho sản xuất, trong khi thu nhập nông nghiệp đóng vai trò nền tảng ổn định cho các hoạt động kinh doanh khác.

Bên cạnh đó, tín dụng đóng vai trò như một “đòn bẩy” của thu nhập phi nông nghiệp, khi khả năng tiếp cận vốn giúp các hộ mở rộng hoạt động kinh doanh, dịch vụ và tham gia sâu hơn vào thị trường. Tác động này đặc biệt rõ rệt ở những hộ có mức độ đa dạng hóa sinh kế cao, qua đó cho thấy nguồn lực tài chính không chỉ hỗ trợ mà còn khuếch đại hiệu quả của chiến lược sinh kế trong thực tiễn. 

Hàm ý chính sách

Kết quả thực nghiệm tại địa bàn Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long mang lại nhiều gợi ý cho hoạch định chính sách nông thôn trong những giai đoạn tiếp theo:

Thứ nhất, tập trung hỗ trợ hộ thu nhập thấp và phụ thuộc nông nghiệp.

Kết quả cho thấy, chỉ cần gia tăng một mức thu nhập phi nông nghiệp tương đối nhỏ cũng có thể làm tăng đáng kể mức độ đa dạng hóa sinh kế và kéo theo cải thiện mạnh thu nhập tổng. Điều này hàm ý rằng các can thiệp quy mô vừa phải nhưng đúng đối tượng có thể tạo hiệu ứng lan tỏa lớn. Do đó, cần ưu tiên các công cụ như tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề ngắn hạn và hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho nhóm hộ dễ bị tổn thương nhưng có tiềm năng chuyển đổi cao.

Thứ hai, mở rộng tín dụng vi mô gắn với đào tạo kỹ thuật và quản lý vốn.

Nhiều hộ vẫn khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản thế chấp hoặc kiến thức tài chính. Chính quyền địa phương cần kết hợp giữa cung cấp vốn và huấn luyện kiến thức tài chính để đảm bảo người dân sử dụng vốn hiệu quả, tránh rơi vào nợ xấu. Việc lồng ghép chương trình tín dụng của Ngân hàng Chính sách Xã hội với hướng dẫn kỹ thuật khởi nghiệp nông thôn có thể nhân đôi tác động tích cực.

Thứ ba, thúc đẩy mô hình sinh kế thích ứng khí hậu.

Vì đa dạng hóa giúp giảm tổn thất do thiên tai, nên các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu cần tích hợp khía cạnh sinh kế. Ví dụ: khuyến khích mô hình “đa cây – đa vụ”, phát triển dịch vụ hậu cần nông sản, du lịch nông thôn, hoặc sản xuất gắn với chế biến tại chỗ. Chính sách nên khuyến khích các hộ kết hợp sản xuất nông nghiệp với hoạt động thương mại, dịch vụ, hoặc nghề phụ mang tính ổn định cao.

Thứ tư, tăng cường vai trò của hạ tầng và kết nối xã hội.

Các yếu tố như khả năng tiếp cận thị trường, hạ tầng giao thông, kết nối số và tham gia mạng lưới xã hội có ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và khả năng đa dạng hóa sinh kế. Vì vậy, đầu tư vào hạ tầng, số hóa thông tin và phát triển các tổ chức cộng đồng không chỉ cải thiện điều kiện sống mà còn tạo nền tảng để nông hộ mở rộng cơ hội kinh tế một cách bền vững.

Từ các bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu tại Bình Minh khẳng định: đa dạng hóa sinh kế là chìa khóa giúp nông hộ vừa tăng thu nhập, vừa nâng cao khả năng chống chịu. Kết quả cho thấy đây không còn là phản ứng bị động mà là chiến lược chủ động, với bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về hiệu quả, đặc biệt khi có sự hỗ trợ của tín dụng và các nguồn lực sinh kế. Từ đó, đặt ra yêu cầu chuyển dịch chính sách từ “tăng năng suất” sang “tăng khả năng thích ứng và đa dạng hóa thu nhập”, hướng tới phát triển nông thôn bền vững.

Xem toàn bộ bài nghiên cứu Đa dạng hóa sinh kế và nâng cao thu nhập người nông dân ở Việt Nam TẠI ĐÂY

Nhóm tác giả: TS. Ngô Minh Vũ, ThS. Nguyễn Hoàng Long, ThS Nguyễn Quốc Bình – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH)

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng với thông điệp “For a More Sustainable Mekong – Vì một Đồng bằng sông Cửu Long bền vững”, thuộc chương trình “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng” do UEH thực hiện. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Chân Trang (1)

Tin, ảnh: Tác giả, Phòng Tuyển sinh – Truyền thông UEH Mekong, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021