[Research Contribution] Kinh nghiệm của Trung Quốc trong phát triển tạp chí khoa học và những gợi mở cho Việt Nam

28 Tháng Mười Hai, 2025

Từ khóa: tạp chí khoa học, xuất bản học thuật, chính sách khoa học, Trung Quốc, Việt Nam

Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã vươn lên mạnh mẽ trong đổi mới sáng tạo và sản xuất tri thức khoa học. Báo cáo Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII) năm 2025 xếp Trung Quốc ở vị trí thứ 10 thế giới, là nền kinh tế thu nhập trung bình duy nhất nằm trong nhóm 30 quốc gia dẫn đầu. Gần đây, ghi nhận trong báo cáo thống kê về thị trường xuất bản khoa học tại Trung Quốc, 20 nhà xuất bản quốc tế lớn nhất theo sản lượng đã xuất bản 83% tổng số bài báo nghiên cứu có sự tham gia của các tác giả có trụ sở tại Trung Quốc từ năm 2012 đến năm 2021. Từ nghiên cứu của tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), bài viết phân tích các chính sách và thực trạng phát triển tạp chí khoa học tại Trung Quốc, qua đó gợi mở một số hàm ý cho Việt Nam trong xây dựng và phát triển tạp chí khoa học thời gian tới.

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới

Hệ sinh thái chính sách và vận hành tạp chí khoa học tại Trung Quốc

Tiếp cận từ góc độ chính sách và quản trị học thuật, nghiên cứu cho rằng sự phát triển của các tạp chí khoa học tại Trung Quốc không phải là kết quả của một yếu tố đơn lẻ, mà được hình thành từ sự vận hành đồng bộ của một hệ sinh thái gồm nhiều cấu phần liên kết chặt chẽ. Trong đó, các chính sách đầu tư và cải cách đánh giá nghiên cứu tạo nền tảng định hướng, mô hình tổ chức và quản lý bảo đảm chất lượng xuất bản, liêm chính học thuật giữ vai trò “hàng rào chuẩn mực”, còn nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế là động lực thúc đẩy quốc tế hóa. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích lần lượt các cấu phần chính của hệ sinh thái này.

  • Chính sách đầu tư và cải cách đánh giá nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy sự phát triển của các tạp chí khoa học tại Trung Quốc không thể tách rời chiến lược đầu tư dài hạn của nhà nước vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Từ cuối những năm 1970, Trung Quốc đã liên tục gia tăng chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D), hiện chiếm khoảng 22% tổng chi tiêu R&D toàn cầu. Nguồn lực này tạo nền tảng quan trọng cho hoạt động nghiên cứu cũng như cho sự mở rộng nhanh chóng của hệ thống xuất bản khoa học.

Song song với đầu tư tài chính, Trung Quốc triển khai nhiều cải cách nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu, trong đó đáng chú ý là sự chuyển dịch trong tư duy đánh giá. Thay vì coi trọng số lượng bài báo và hệ số tác động của tạp chí, các chính sách mới nhấn mạnh đến chất lượng nội dung và tác động thực tiễn của kết quả nghiên cứu. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm định hướng lại hành vi công bố của các nhà khoa học và nâng cao giá trị thực chất của các tạp chí khoa học.

  • Mô hình tổ chức và quản lý tạp chí khoa học

Một điểm nhấn khác của nghiên cứu là mô hình quản lý chặt chẽ đối với các tạp chí khoa học tại Trung Quốc. Theo đó, tất cả các tạp chí muốn đi vào hoạt động đều phải được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền phê duyệt và đăng ký. Quy trình cấp phép bao gồm việc đánh giá toàn diện từ tổ chức chủ quản, nguồn nhân lực, năng lực tài chính cho đến định hướng học thuật.

Bên cạnh đó, Trung Quốc thúc đẩy chuẩn hóa quy trình xuất bản thông qua việc áp dụng hệ thống phản biện ngang hàng nghiêm ngặt, có giám sát. Việc mời các chuyên gia cùng lĩnh vực tham gia phản biện nhằm bảo đảm tính khách quan, chuyên môn và độ tin cậy của các bài báo được công bố. Các tạp chí khoa học không hướng tới lợi nhuận, mà tập trung vào chức năng truyền bá tri thức, qua đó tạo điều kiện để nhà nước hỗ trợ tài chính một cách có chọn lọc cho những tạp chí tiềm năng.

  • Liêm chính học thuật – Trụ cột duy trì uy tín tạp chí khoa học

Nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh vai trò của liêm chính học thuật trong hệ thống xuất bản khoa học Trung Quốc. Trong những năm gần đây, hàng loạt chính sách và hướng dẫn đã được ban hành nhằm ngăn chặn các hành vi sai phạm như đạo văn, làm giả dữ liệu, viết thuê hay thao túng quá trình bình duyệt. Việc công khai các trường hợp vi phạm, xây dựng danh sách cảnh báo sớm đối với những tạp chí không đáng tin cậy và áp dụng các chế tài nghiêm khắc cho thấy nỗ lực mạnh mẽ của Trung Quốc trong việc làm lành mạnh môi trường nghiên cứu. Những biện pháp này không chỉ bảo vệ uy tín của tạp chí khoa học mà còn góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng học thuật trong và ngoài nước.

  • Nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế

Nghiên cứu chỉ ra rằng nguồn nhân lực chất lượng cao và hợp tác quốc tế là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của các tạp chí khoa học Trung Quốc. Thông qua đầu tư mạnh vào giáo dục đại học, xây dựng chiến lược thu hút nhân tài toàn cầu và mở rộng mạng lưới hợp tác nghiên cứu với nhiều quốc gia, Trung Quốc từng bước nâng cao chất lượng nghiên cứu và khả năng hội nhập quốc tế. Việc hợp tác nghiên cứu rộng khắp vừagiúp gia tăng số lượng và chất lượng công bố khoa học, vừa tạo điều kiện để các tạp chí khoa học Trung Quốc tiếp cận và tiệm cận các chuẩn mực xuất bản quốc tế, từ đó nâng cao vị thế trên bản đồ khoa học toàn cầu.

Cơ hội và thách thức trong phát triển tạp chí khoa học nội địa tại Trung Quốc

Dựa trên việc phân tích các chính sách khoa học – công nghệ, hệ thống xuất bản học thuật và dữ liệu công bố quốc tế, nghiên cứu chỉ ra rằng sự phát triển của tạp chí khoa học tại Trung Quốc đang đứng trước những cơ hội lớn song hành cùng nhiều thách thức mang tính cấu trúc, phản ánh rõ mối quan hệ giữa năng lực nghiên cứu ngày càng gia tăng và khả năng chuyển hóa tri thức thành các tạp chí khoa học có uy tín và sức ảnh hưởng quốc tế.

Trước hết, Trung Quốc đang sở hữu những điều kiện thuận lợi hiếm có để phát triển hệ thống tạp chí khoa học trong nước. Theo đó, quy mô và tốc độ tăng trưởng của hoạt động nghiên cứu khoa học tạo ra nguồn cung bài báo dồi dào, với chất lượng ngày càng được cải thiện. Việc Trung Quốc liên tục nằm trong nhóm quốc gia dẫn đầu về sản lượng công bố quốc tế phản ánh một nền tảng học thuật đủ mạnh để nuôi dưỡng các tạp chí khoa học có tầm vóc.

Bên cạnh đó, sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các chính sách quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng vai trò then chốt. Nhà nước Trung Quốc đã đầu tư đáng kể vào hệ thống nghiên cứu, khuyến khích nâng cao chất lượng thay vì chỉ chạy theo số lượng công bố. Những cải cách trong cơ chế đánh giá nghiên cứu, cùng với chiến lược nâng cao năng lực xuất bản học thuật, mở ra nhiều cơ hội để các tạp chí khoa học trong nước từng bước nâng cao chuẩn mực, gia tăng khả năng cạnh tranh và mở rộng ảnh hưởng trên bình diện quốc tế.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng đưa ra những thách thức đáng kể mà hệ thống tạp chí khoa học Trung Quốc đang phải đối mặt. Mặc dù năng lực nghiên cứu tăng nhanh, phần lớn các bài báo có sự tham gia của tác giả Trung Quốc vẫn được công bố trên các tạp chí quốc tế do các nhà xuất bản nước ngoài kiểm soát. Điều này phản ánh một khoảng cách rõ rệt giữa năng lực sản xuất tri thức và năng lực xuất bản học thuật trong nước.

Ngoài ra, nhiều tạp chí khoa học Trung Quốc còn gặp hạn chế trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về quy trình biên tập, đánh giá phản biện và quản trị xuất bản. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về xuất bản học thuật, cùng với áp lực chuyển đổi số và quốc tế hóa, khiến không ít tạp chí gặp khó khăn trong việc nâng cao chất lượng và sức hút đối với các nhà nghiên cứu. Nếu không giải quyết được những rào cản này, hệ thống tạp chí khoa học trong nước sẽ khó tận dụng hết tiềm năng từ nền tảng nghiên cứu đang phát triển mạnh mẽ.

Hàm ý và khuyến nghị cho phát triển tạp chí khoa học tại Việt Nam

Từ kinh nghiệm của Trung Quốc trong phát triển hệ thống tạp chí khoa học, nghiên cứu đưa ra một số khuyến nghị đối với môi trường tạp chí khoa học của Việt Nam nhằm nâng cao chất lượng, uy tín và khả năng hội nhập quốc tế của các tạp chí khoa học trong thời gian tới.

Thứ nhất, các tạp chí khoa học Việt Nam cần đẩy nhanh chuyển đổi số một cách có chiến lược, trong đó ưu tiên xây dựng nền tảng xuất bản điện tử ổn định, mở rộng hợp tác với các đơn vị xuất bản chuyên nghiệp và tăng cường liên kết giữa các tạp chí theo lĩnh vực. Việc ứng dụng các hình thức truyền thông mới cần gắn với yêu cầu cốt lõi của xuất bản học thuật: bảo đảm tính chuẩn mực, hệ thống và giá trị tri thức của nội dung khoa học.

Thứ hai, nghiên cứu khuyến nghị cải cách hệ thống đánh giá nghiên cứu và thăng tiến học thuật, theo hướng giảm phụ thuộc vào danh tiếng tạp chí và chỉ số tác động, đồng thời kết hợp đánh giá định lượng với nhận định chuyên môn. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng bài báo mà còn tạo môi trường phát triển lành mạnh cho các tạp chí khoa học trong nước.

Thứ ba, để nâng cao vị thế học thuật, các tạp chí khoa học Việt Nam cần thúc đẩy quốc tế hóa thông qua định hướng công bố rõ ràng, tăng cường hợp tác quốc tế và khuyến khích các nghiên cứu có tính mới, tính ứng dụng cao. Song song với đó, việc bảo đảm chất lượng bản thảo, chuẩn hóa quy trình bình duyệt – biên tập, phát triển đội ngũ biên tập viên chuyên nghiệp và thiết lập các quy định chặt chẽ về liêm chính học thuật được xem là những giải pháp nền tảng giúp các tạp chí xây dựng uy tín và phát triển bền vững.

Tác giả: ThS Nguyễn Hoàng Nam – Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Thành viên tại Southeast Asia Youth Leadership Program.

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng” do UEH thực hiện. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chân Trang (1)

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021