[Research Contribution] Vai trò của nhận thức thuế môi trường trong việc thay thế bao nylon ở Việt Nam
6 Tháng Ba, 2026
Từ khóa: Nhận thức thuế môi trường, tiêu dùng xanh, thuế bảo vệ môi trường, hành vi thay thế bao nylon, chính sách công, hành vi tiêu dùng
Thuế Bảo vệ Môi trường (BVMT) đối với bao nylon đã được triển khai tại Việt Nam với kỳ vọng trở thành công cụ điều chỉnh hành vi, khuyến khích người tiêu dùng chuyển sang các lựa chọn thân thiện hơn với môi trường. Tuy nhiên, trên thực tế, mức độ thay đổi hành vi tiêu dùng dưới tác động của công cụ thuế này vẫn chưa rõ rệt, đặt ra câu hỏi về hiệu quả định hướng của chính sách. Tiếp cận vấn đề từ góc nhìn hành vi, nghiên cứu thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã phân tích vai trò của nhận thức thuế môi trường trong việc thúc đẩy hành vi thay thế bao nylon tại Việt Nam, đồng thời đưa ra những hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả của công cụ thuế trong nỗ lực giảm thiểu rác thải nhựa và hướng tới phát triển bền vững.
![]()
Thuế môi trường: Kỳ vọng chính sách và thực tiễn tiêu dùng
Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái toàn cầu và áp lực thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), việc kiểm soát ô nhiễm rác thải nhựa trở thành yêu cầu cấp thiết đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Thuế BVMT đối với bao nylon được Việt Nam triển khai từ năm 2012 dựa trên nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Theo lý thuyết, việc đánh thuế các sản phẩm gây hại cho môi trường sẽ làm tăng giá, qua đó khuyến khích người tiêu dùng giảm sử dụng và chuyển sang các lựa chọn thay thế như túi vải, túi giấy hay túi sinh học phân hủy.
Tuy nhiên, sau hơn một thập niên triển khai, mức độ tiêu thụ bao nylon tại Việt Nam vẫn ở mức cao, cho thấy tồn tại khoảng cách đáng kể giữa kỳ vọng chính sách và hành vi thực tế của người tiêu dùng. Các phân tích trước đây chủ yếu tập trung vào mức thuế và hiệu quả triển khai chính sách, trong khi chưa đánh giá đầy đủ vai trò của nhận thức chính sách trong quá trình ra quyết định tiêu dùng. Khoảng trống này đặt ra yêu cầu cần xem xét thuế môi trường không chỉ như một công cụ tài chính, mà còn như một yếu tố tâm lý – xã hội có khả năng định hướng hành vi.
Nhận thức thuế – yếu tố bị bỏ quên trong đánh giá chính sách
Các đánh giá chính sách trước đây thường lý giải sự kém hiệu quả của thuế BVMT bằng những nguyên nhân như mức thuế chưa đủ mạnh, hoặc việc thu thuế tại các cơ sở nhỏ lẻ còn hạn chế. Tuy nhiên, những phân tích này ít khi xem xét đến yếu tố nhận thức của người tiêu dùng. Trên thực tế, một chính sách chỉ thực sự phát huy tác dụng khi nó được nhận diện và hiểu đúng. Khi người dân không biết đến sự tồn tại của thuế, hoặc không hiểu rõ mục đích bảo vệ môi trường của loại thuế này, tín hiệu chính sách gần như trở nên “vô hình” trong quá trình ra quyết định tiêu dùng. Ngược lại, khi nhận thức rõ ràng rằng khoản thuế phải trả gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường, người tiêu dùng có xu hướng hình thành thái độ tích cực hơn đối với tiêu dùng xanh và chủ động thay đổi hành vi.
Từ ý định đến hành vi: Lấp đầy khoảng cách trong tiêu dùng xanh
Để giải thích đầy đủ hành vi thay thế bao nylon của người tiêu dùng, nghiên cứu đã xây dựng một mô hình kiểm định tích hợp, kết hợp yếu tố nhận thức thuế môi trường với các khung phân tích hành vi hiện có. Trước hết, nghiên cứu kế thừa Thuyết Hành vi Dự định (Theory of Planned Behavior – TPB), một trong những mô hình tâm lý – xã hội được sử dụng phổ biến để giải thích hành vi tiêu dùng xanh. Theo TPB, hành vi được hình thành thông qua ba yếu tố cốt lõi gồm thái độ của cá nhân, chuẩn mực chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, các mô hình truyền thống như TPB chủ yếu tập trung vào động lực tâm lý nội tại của người tiêu dùng, trong khi chưa xem xét đầy đủ vai trò của các tín hiệu chính sách bên ngoài, đặc biệt là chính sách thuế môi trường. Để khắc phục khoảng trống này, nghiên cứu đã đưa yếu tố nhận thức thuế môi trường vào mô hình phân tích, xem đây như một tín hiệu điều chỉnh hành vi có khả năng tác động đến ý định tiêu dùng xanh.
Bên cạnh đó, nghiên cứu còn tích hợp khung phân tích MOA (Motivation – Opportunity – Ability) nhằm làm rõ “khoảng cách” từ ý định đến hành vi thực tế. Theo khung MOA, động lực là điều kiện cần nhưng chưa đủ; hành vi chỉ xảy ra khi người tiêu dùng đồng thời có cơ hội phù hợp (sự sẵn có, tiện lợi của sản phẩm thay thế tại điểm bán) và năng lực thực hiện (khả năng tài chính, kiến thức và sự thuận tiện trong sử dụng).
Dựa trên khảo sát thực nghiệm và phương pháp phân tích PLS-SEM, kết quả nghiên cứu cho thấy: (i) các yếu tố nền tảng của TPB đều tác động tích cực đến ý định tiêu dùng xanh, trong đó thái độ là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất; (ii) nhận thức về thuế môi trường có tác động trực tiếp, tích cực và có ý nghĩa thống kê đến ý định thay thế bao nylon, dù mức độ tác động còn khiêm tốn; và (iii) việc chuyển hóa ý định thành hành vi thực tế phụ thuộc mạnh mẽ vào hai yếu tố “cơ hội” và “năng lực”. Những phát hiện này cho thấy, thuế môi trường chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi điều kiện thị trường và hệ sinh thái tiêu dùng xanh phù hợp.
Hàm ý chính sách: Khi thuế trở thành động lực của tiêu dùng xanh
Kết quả nghiên cứu cho thấy nhận thức về thuế môi trường có tác động tích cực đến ý định thay thế bao nylon, dù mức độ ảnh hưởng còn khiêm tốn. Điều này khẳng định thuế không chỉ là công cụ tài chính mà còn là một “tín hiệu chính sách” có khả năng định hướng hành vi. Tuy nhiên, các phân tích cũng chỉ ra rằng không một giải pháp đơn lẻ nào đủ sức tạo ra thay đổi bền vững. Để thuế BVMT phát huy hiệu quả, cần một chiến lược đồng bộ tác động đồng thời vào ba khía cạnh: nhận thức chính sách, động lực tâm lý và các điều kiện thực tế của hành vi.
Trước hết, về truyền thông, thuế BVMT cần được thiết kế và truyền tải như một “tín hiệu tâm lý” trong bối cảnh tiêu dùng hằng ngày. Cụ thể, các cơ quan quản lý có thể phối hợp với hệ thống bán lẻ triển khai thông điệp trực quan tại quầy thanh toán, đồng thời minh bạch hóa việc sử dụng nguồn thu thuế cho các chương trình môi trường cụ thể nhằm củng cố niềm tin và sự chấp nhận của công chúng.
Tiếp theo, xét từ góc độ can thiệp hành vi, các chính sách cần được truyền thông theo hướng làm nổi bật lợi ích và tính khả thi của các lựa chọn tiêu dùng xanh, thay vì chủ yếu tập trung vào việc cảnh báo tác hại môi trường của bao nylon. Khi tiêu dùng xanh được truyền tải như một hành vi thể hiện trách nhiệm xã hội và sự chủ động cá nhân, người tiêu dùng có xu hướng hình thành thái độ tích cực hơn đối với việc thay thế bao nylon. Bên cạnh đó, các biện pháp trợ giá hoặc bình ổn giá sản phẩm thay thế (như túi sinh học, túi giấy) có thể góp phần giảm rào cản tài chính và nâng cao cảm nhận kiểm soát hành vi, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình chuyển hóa ý định thành hành vi thực tế.
Cuối cùng, để thu hẹp khoảng cách từ ý định đến hành vi, cần đồng thời cải thiện các điều kiện thực thi và khả năng thực hiện hành vi của người tiêu dùng. Các nhà quản lý cần khuyến khích thay đổi quy trình tại điểm bán, cụ thể là yêu cầu nhân viên hỏi khách trước khi cung cấp bao nylon – nhằm tạo điểm dừng cho sự cân nhắc. Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa hệ thống nhãn nhận diện sản phẩm thân thiện môi trường theo hướng rõ ràng, dễ hiểu sẽ giúp người tiêu dùng tự tin hơn khi đưa ra lựa chọn.
Tóm lại, chỉ khi thuế được nhìn thấy, được hiểu đúng và được hỗ trợ bởi các điều kiện thị trường phù hợp, người tiêu dùng mới đồng thời có động lực, có khả năng và có điều kiện thuận lợi để chuyển từ ý định sang hành vi tiêu dùng xanh trong thực tế.
Nhóm tác giả: TS. Trần Trung Kiên, PGS.TS Diệp Gia Luật, ThS. Phạm Thị Ngọc Dung – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác
Giọng đọc: Thanh Kiều
[Unbox Glo-cal Program] Vi vu Đông Nam Á cùng Chương trình Cử nhân ASIA Co-op
20 Tháng Mười Hai, 2025
[Research Contribution] Đồng đổi mới sáng tạo cho nền kinh tế đại dương bền vững
12 Tháng Mười Hai, 2025
[Research Contribution] Khám phá sự đối lập giữa nghiện thương hiệu và tình yêu thương hiệu
24 Tháng Mười Một, 2025
[Research Contribution] Phát triển bền vững – Góc nhìn đa chiều về hạnh phúc
8 Tháng Mười, 2025
[Research Contribution] Những góc nhìn mới về tương lai của thế giới ảo
16 Tháng Sáu, 2025
[Podcast] Góp ý giải pháp phát triển giáo dục Đại học
5 Tháng Hai, 2025
[Podcast] Các yếu tố ảnh hưởng đến động lực học tập của sinh viên
22 Tháng Một, 2025
[Podcast] “Mô hình Campus thích ứng – Giải pháp dành cho Mekong bền vững”
13 Tháng Một, 2025
[Podcast] Đào tạo nhân lực Mekong tương lai: Trao quyền hành động bền vững
30 Tháng Mười Hai, 2024
[Podcast] Dự án Phát triển khung công bằng giao thoa nhằm khuyến khích khả năng đi bộ
30 Tháng Mười Hai, 2024
[Podcast] Chiến lược thiết kế hậu kỹ thuật số trong nghệ thuật truyền thông
27 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Đồng sáng tạo và xây dựng cộng đồng ArtTech hướng tới tương lai bền vững
26 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Quản trị công nghệ trong kỷ nguyên 4.0: Tổng quan và nhu cầu thị trường
21 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Công nghệ thông tin – truyền thông và sự ổn định của hệ thống ngân hàng
21 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Vai trò của chính sách vĩ mô thận trọng đối với tăng trưởng tín dụng tại Việt Nam
21 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Đề xuất hoàn thiện pháp luật về hoạt động môi giới chứng khoán tại Việt Nam
21 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] NFTs – Cuộc cách mạng nghệ thuật hay cơn sốt nhất thời?
18 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] CareFeeder – Giải pháp công nghệ hỗ trợ người già và bệnh nhân Parkinson tự ăn uống
11 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Ứng dụng học máy trong phân tích dữ liệu quản trị nguồn nhân lực
11 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Nghệ thuật dân gian thời 4.0: Múa rối nước tự động dựa trên nền tảng robot
7 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Bứt phá hiệu suất sáng tạo nhân viên nhờ phản hồi mang tính phát triển
7 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] Giải pháp MPIA: Lối thoát tạm thời cho cuộc khủng hoảng thương mại quốc tế?
7 Tháng Mười Một, 2024
[Podcast] “Căn bệnh Hà Lan” trong việc nhận kiều hối và trường hợp Việt Nam
31 Tháng Mười, 2024
[Podcast] Giải pháp nâng cao hoạt động vận động cho sinh viên
9 Tháng Tám, 2024
[Podcast] Phong Cách Lãnh Đạo Đạo Đức Và Hành Vi Ngoài Vai Trò Của Công Chức
29 Tháng Bảy, 2024
[Podcast] Định Hình Chiến Lược Phát Triển Toàn Diện, Bền Vững Cho Đất Nước
25 Tháng Bảy, 2024
[Podcast] Mô Hình Đại Học Bền Vững Dành Cho Các Thị Trường Mới Nổi
19 Tháng Bảy, 2024
[Podcast] Những Tiếp Cận Mới Nhất Dành Cho Các Đại Học Bền Vững
11 Tháng Bảy, 2024
[Podcast] Tác Động Của Nguồn Nhân Lực Xanh Đến Các Mục Tiêu Về Môi Trường
24 Tháng Năm, 2024
Kinh Tế Xã Hội Và Sự Phát Thải CO2 Ở Việt Nam Giai Đoạn 1990 – 2018
23 Tháng Năm, 2024
Pháp Luật Dữ Liệu – Kỳ 1: Cần Một Cách Tiếp Cận Mới
15 Tháng Năm, 2024
[Podcast] Pháp Luật Dữ Liệu – Kỳ 1: Cần Một Cách Tiếp Cận Mới
14 Tháng Năm, 2024
Đánh Giá Quảng Cáo Trên Nền Tảng Tiktok
8 Tháng Năm, 2024
[Podcast] Đánh Giá Quảng Cáo Trên Nền Tảng Tiktok
7 Tháng Năm, 2024
[podcast] Phản Ứng Của Chính Sách Xã Hội Đối Với Đại Dịch Covid-19 Ở Một Số Quốc Gia (Kỳ 1)
8 Tháng Mười Hai, 2023
Promoting Learner Autonomy in English Language Learning (Part 2)
28 Tháng Mười Một, 2023
[Podcast] Ngoại giao kinh tế Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế
10 Tháng Mười Một, 2023
ArtTech and sustainable development
27 Tháng Mười, 2023
Cộng đồng ArtTech đầu tiên tại Việt Nam – Một năm nhìn lại
9 Tháng Mười, 2023
ArtTech – Một xu hướng tương lai
5 Tháng Mười, 2023
ArtTech và phát triển bền vững
3 Tháng Mười, 2023
[Podcast] Máy Tính Và Công Nghệ “Không Đi Một Mình” – Phần 4
24 Tháng Bảy, 2023
[Podcast] Tác Động Của Đồng Tiền Kỹ Thuật Số Đến Tỷ Giá Hối Đoái
14 Tháng Mười Một, 2022
[Podcast] Chuyển Đổi Số Trong Ngành Du Lịch Việt Nam
5 Tháng Năm, 2022
[Podcast] Chuyển Đổi Số Trong Lĩnh Vực Y Tế Ở Việt Nam
25 Tháng Ba, 2022
[Podcast] Phân Tích Dữ Liệu Con Người Tại Việt Nam
18 Tháng Ba, 2022
[Podcast] Chuyển Đổi Số Trong Nông Nghiệp Ở Việt Nam
11 Tháng Ba, 2022
[Podcast] Mô Hình Kinh Tế Chia sẻ: Các Vấn Đề Quản Lý Ở Việt Nam
21 Tháng Một, 2022
[Podcast] Nâng Cao Trải Nghiệm Khách Hàng Trực Tuyến Trong Ngành Du Lịch
15 Tháng Một, 2022
[Podcast] Chính Sách Lao Động Việc Làm Cho TP. HCM Trong Giai Đoạn Sau Giãn Cách
28 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phi Tập Trung Dựa Trên Công Nghệ Blockchain
24 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Học Tập Suốt Đời Trong Thế Giới Số: Góc Nhìn Từ Nghề Nghiệp Kế Toán, Kiểm toán
21 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Học Tập Suốt Đời Tại UEH: Hướng Đến Đại Học Bền Vững
14 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Xu Hướng Kinh Doanh Bán Lẻ Trực Tuyến Thời Kỳ Covid
10 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Big Data Cho Mục Tiêu Phát Triển Bền Vững: Kinh Nghiệm Quốc Tế
7 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Cải Cách Luật Đất Đai Để Thúc Đẩy Phát Triển Kinh Tế
2 Tháng Mười Hai, 2021
[Podcast] Cuộc Cách Mạng Trong Kinh Tế Học Thực Nghiệm
30 Tháng Mười Một, 2021
[Podcast] Chỉ Số Giá Tiêu Dùng Từ Góc Nhìn Khai Thác Dữ Liệu Lớn (Big Data)
17 Tháng Mười Một, 2021
[Podcast] Toàn Cảnh Tiền Tệ Kỹ Thuật Số – Phần 5 : Tiền Ổn Định Tư Nhân Diem
5 Tháng Mười Một, 2021
Đứt gãy chuỗi cung ứng vùng trọng điểm phía Nam: 8 giải pháp
20 Tháng Mười, 2021
[Podcast]Toàn Cảnh Tiền Tệ Kỹ Thuật Số – Phần 2: Những Cột Mốc Phát Triển
19 Tháng Mười, 2021
[Podcast] Toàn cảnh tiền tệ kỹ thuật số – Phần 1: Xu thế của thời đại
15 Tháng Mười, 2021
NGÂN HÀNG BẮT TAY FINTECH (Phần 3): Các Giải Pháp Hỗ Trợ
8 Tháng Mười, 2021
UEH chủ trì thành công Hội thảo ICBF 2021
7 Tháng Mười, 2021
GRSD 2021- Hội thảo khoa học “Tăng trưởng xanh và phát triển bền vững”
6 Tháng Mười, 2021
NGÂN HÀNG BẮT TAY FINTECH (phần 2): Chọn đối tác theo tiêu chí nào?
4 Tháng Mười, 2021
‘Đổi mới giáo dục nghề nghiệp là động cơ tăng trưởng kinh tế’
30 Tháng Chín, 2021
Giải pháp “mở cửa” an toàn với các khu công nghiệp tại TP Hồ Chí Minh
27 Tháng Chín, 2021
Khi cuộc sống “bình thường mới”, nơi ở cho người lao động cần được quan tâm
9 Tháng Chín, 2021
Hướng phát triển mô hình đào tạo luân phiên (Dual Education) tại Việt Nam
6 Tháng Chín, 2021
Webinar: Tương lai ngành Thẩm định giá trong thập niên mới
17 Tháng Tám, 2021
Hãy là người dùng thông minh khi đón nhận và chia sẻ thông tin
9 Tháng Tám, 2021
Webinar: An toàn thông tin kế toán trong kỷ nguyên số
3 Tháng Tám, 2021
Có nên đưa lãi suất tiền gửi VND về 0 phần trăm?
20 Tháng Bảy, 2021
Chu kỳ giảm giá của đồng USD?
TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu
26 Tháng Sáu, 2021
Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai
ThS. Tô Công Nguyên Bảo
26 Tháng Sáu, 2021
Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?
TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu
26 Tháng Sáu, 2021
Chuyển đổi số trong trường đại học: Dạy học trực tuyến sẽ trở thành xu hướng tất yếu
GS.TS. Nguyễn Trọng Hoài
26 Tháng Sáu, 2021
Tiền số ngân hàng Trung ương – Vận hành và thử nghiệm
Châu Văn Thành
26 Tháng Sáu, 2021
Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam
Khoa Quản lý nhà nước
26 Tháng Sáu, 2021
“Cấp cứu” doanh nghiệp trước làn sóng COVID-19 thứ 4
23 Tháng Sáu, 2021
Chuyên gia UEH: Việt Nam nên kết hợp tiêm vaccine miễn phí và dịch vụ
23 Tháng Sáu, 2021
Hội thảo khoa học về Thị trường bảo hiểm Việt Nam (Conference on Vietnam’s Insurance Industry – CVII)
Khoa Toán – Thống Kê
7 Tháng Sáu, 2021
Muốn có trung tâm tài chính phải có chiến lược thích ứng
Khoa Tài chính
5 Tháng Sáu, 2021
Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán
Bộ Khoa học và Công nghệ
5 Tháng Sáu, 2021
Sự hữu ích của Lý thuyết trò chơi: Thảo luận về giải Nobel Kinh tế năm 2020
JABES
5 Tháng Sáu, 2021
Đoán định tư pháp: Xu thế mới trong hành nghề Luật
Khoa Luật
5 Tháng Sáu, 2021
Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững
Viện Đô thị thông minh và Quản lý
5 Tháng Sáu, 2021
Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19
Viện Đô thị thông minh và Quản lý
5 Tháng Sáu, 2021
Nghiên cứu Kinh tế học lao động trong sự biến động của thế giới
JABES
5 Tháng Sáu, 2021
Kết hợp Nghệ thuật và Công nghệ hướng đến Thành phố thông minh đáng sống
Viện Đô thị thông minh và Quản lý
5 Tháng Sáu, 2021
Chuỗi bài “The Basics of B2B”: Thị trường việc làm rộng mở nhiều sinh viên chuyên ngành Marketing đang bỏ quên
TS. Đinh Tiên Minh
5 Tháng Sáu, 2021
Môi trường không phải để nhà đầu tư xài miễn phí!
TS. Phạm Khánh Nam
5 Tháng Sáu, 2021
2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới
PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo
5 Tháng Sáu, 2021
Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp
Phạm Khánh Nam, Việt Dũng
5 Tháng Sáu, 2021
Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền
Quách Doanh Nghiệp
5 Tháng Sáu, 2021
Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam
PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn
5 Tháng Sáu, 2021
Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt
Ths. Lê Thị Hồng Hoa
5 Tháng Sáu, 2021
