[Research Contribution] Vai trò của công nghệ trong phát triển kinh tế biển: Kinh nghiệm từ các quốc gia

6 Tháng Mười Một, 2025

Từ khóa: Công nghệ Đại dương, Kinh tế Đại dương, phát triển bền vững, đồng kiến tạo

Trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh, công nghệ đang mở ra những cách thức mới để con người thấu hiểu và quản trị đại dương một cách bền vững. Tại phiên thảo luận “Công nghệ Đại dương trong Hệ sinh thái Kinh tế Đại dương” – thuộc khuôn khổ Hội thảo Tương lai Đại dương 2025 do Viện Đô thị Thông minh và Quản lý (ISCM), UEH Nexus Campus Nha Trang thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) phối hợp cùng UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức – các chuyên gia quốc tế và Việt Nam đã cùng chia sẻ những kinh nghiệm, mô hình và sáng kiến thực tiễn, hướng tới phát huy vai trò của khoa học – công nghệ trong phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn sinh thái và giá trị cộng đồng.

Thumb Lớn Thương Hiệu Học Thuật Mới (1)

Khi công nghệ đại dương trở thành cầu nối

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, việc quản lý vùng ven biển không chỉ đòi hỏi tri thức khoa học mà còn cần thấu hiểu sâu sắc đời sống và ký ức của cộng đồng địa phương. 

Bà Julia Babcock, chuyên gia phát triển bền vững đến từ Hoa Kỳ, cùng TS. Chu Mạnh Trinh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng và là người tiên phong trong quản lý khu bảo tồn biển tại Việt Nam (đã nghỉ hưu sau nhiều thập kỷ gắn bó với Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – UNESCO), nhấn mạnh rằng quản lý tài nguyên cần sự kết hợp giữa công nghệ tiên tiến và tri thức bản địa. Công nghệ không nên được xem như công cụ tách con người khỏi thiên nhiên, mà là phương tiện dung hòa giữa sản xuất và bảo tồn.

Gắn kết tri thức bản địa và công nghệ – Bài học phục hồi bền vững từ những đại dương tổn thương

Khi quá trình phát triển làm gián đoạn các hệ thống tự nhiên và văn hóa, các hệ sinh thái sẽ bị chia cắt và dần mất đi giá trị vốn có. Vùng duyên hải Vịnh Florida là một minh chứng điển hình: từng là một trong những ngư trường trù phú nhất khu vực, nơi đây đã chịu sự suy thoái nghiêm trọng sau nhiều thập kỷ khai thác quá mức. Tuy nhiên, nhờ nỗ lực phục hồi lâu dài và sự gia tăng nhận thức về giá trị lịch sử tự nhiên, khu vực này nay trở thành biểu tượng toàn cầu về tái sinh đại dương, đồng thời là “Điểm Hy vọng” (Hope Spot) đầu tiên được tổ chức Mission Blue công nhận.

Từ kinh nghiệm từ chính quê hương này của bà, bà Babcock chia sẻ thêm về bang Oregon, nơi các cơ quan nhà nước đang hợp tác với các cộng đồng bản địa để thích ứng với biến đổi khí hậu. Dự án Bản đồ ven biển Oregon được xây dựng nhằm tích hợp công nghệ LIDAR, dữ liệu không gian và tri thức địa phương, qua đó chủ động hơn trong việc ứng phó với ngập lụt, xói mòn và những biến động của các hệ thống tự nhiên.

Picture1

Julia Babcock nhìn lại 15 năm làm việc với các cộng đồng vùng ven biển tại miền Trung Việt Nam

Liên kết tri thức – Kết nối cộng đồng: Hành trình đồng kiến tạo sinh thái và phát triển bền vững vùng ven biển Đông Nam Á

Khái niệm “đồng kiến tạo” gợi nhớ hành trình hợp tác giữa Oregon và Việt Nam, khởi đầu từ năm 2010 khi các chương trình phối hợp thực địa được triển khai thông qua UN-Habitat trong lĩnh vực quy hoạch tổng thể và quy hoạch không gian. Từ những nỗ lực chung tại Cù Lao Chàm và khu vực miền Trung Việt Nam, mô hình Chương trình Phát triển cộng đồng dựa vào nguồn lực địa phương (Asset-Based Community Development – ABCD) đã hình thành như một phương pháp tiếp cận liên ngành trong việc thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng.

Picture2

Chu Mạnh Trinh chia sẻ hành trình 15 năm của mình với MPA quần đảo Chăm

Ở các cộng đồng này, phát triển bền vững vừa là một quá trình, vừa là một kết quả. Ở khu vực thượng nguồn, người Cơ Tu đã thành lập hợp tác xã du lịch cộng đồng và xây dựng một nhà biểu diễn nhằm mở rộng đối tượng du khách, giúp họ hiểu sâu hơn mối liên kết văn hóa giữa rừng, sông và biển.

Đổi mới từ tư duy hệ thống – Hành trình kiến tạo giá trị trong bối cảnh châu Á

“Làm thế nào để tạo nên một Thung lũng Silicon mới ở châu Á?” – Câu hỏi ấy, theo TS. Christopher Han – Tiến sĩ chuyên ngành Khoa học Quản lý và Kỹ thuật tại Đại học Stanford (Mỹ), đồng thời là Giáo sư thỉnh giảng về Tư duy đổi mới tại Trường Kinh doanh KAIST (Hàn Quốc) – không thể được trả lời bằng việc sao chép mô hình có sẵn.

Bởi “Thung lũng Silicon” không chỉ là nơi của công nghệ, mà là một hệ sinh thái – nơi các bên liên quan đến từ các trường đại học, cộng đồng đầu tư, các startup, khu vực công và tư cùng vận hành như “hệ thống của các hệ thống” (systems of systems). Đổi mới, theo ông, là tạo ra điều mới, mà là tạo ra điều mới mang lại giá trị – và giá trị ấy phải được định hình trong ngữ cảnh địa phương. Chính cách tiếp cận này mở ra hướng phát triển cho những đô thị ven biển như Nha Trang – Khánh Hòa, nơi công nghệ, con người và thiên nhiên cùng định hình con đường phát triển bền vững.

Khi đại dương trở thành hạ tầng kinh tế mới của thế giới

Ông dẫn chứng các số liệu chỉ ra rằng, quy mô kinh tế biển toàn cầu hiện đạt 2,5 nghìn tỷ USD, tương đương 5% GDP thế giới – nếu được xem như một quốc gia, đây sẽ là nền kinh tế lớn thứ bảy toàn cầu. Bức tranh ấy được tạo nên bởi những ngành chủ lực như năng lượng ngoài khơi, thủy sản, du lịch biển, vận tải hàng hải, công nghệ sinh học biển, cùng với các lĩnh vực mới nổi như robot dưới nước, phân tích dữ liệu đại dương hay công nghệ thu giữ carbon. Tất cả đang cùng dịch chuyển về một mô hình phát triển mới – nền kinh tế dữ liệu, nơi dữ liệu trở thành hạ tầng cốt lõi cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ xanh.

Picture3

Christopher Han trình bày tại phiên tham luận

Đồng kiến tạo đổi mới trong kinh tế biển: Vai trò cộng hưởng giữa đại học, doanh nghiệp và khu vực công

Theo TS. Han, đổi mới bền vững cần được đồng kiến tạo bởi ba trụ cột: đại học – doanh nghiệp – khu vực công với những vai trò cụ thể:

  • Đại học không chỉ là nơi đào tạo và nghiên cứu, mà còn là trung tâm đổi mới – nơi hình thành living labs (phòng thí nghiệm sống), testbeds (môi trường thử nghiệm), và không gian thử nghiệm công nghệ gắn với thực tiễn. Đồng thời đây cũng là nơi ươm mầm nhân lực sáng tạo, cung cấp bằng chứng khoa học cho hoạch định chính sách. Ông đặc biệt đánh giá cao tinh thần đổi mới của sinh viên UEH, xem đây là minh chứng cho tiềm năng sáng tạo của Việt Nam trong hệ sinh thái đổi mới khu vực.
  • Doanh nghiệp là trung tâm thương mại hóa nghiên cứu và hiện thực hóa ý tưởng. Ông nhấn mạnh vai trò của nguồn vốn tư nhân thông minh (smart money) – những quỹ đầu tư mạo hiểm dám chấp nhận rủi ro để ươm tạo ý tưởng tiềm năng. Bên cạnh đó, mô hình hợp tác công – tư (PPP) cùng các công cụ tài chính xanh như blue finance hay trái phiếu bền vững được xem là động lực lan tỏa đổi mới trong kinh tế biển.
  • Khu vực công đóng vai trò định hướng và kiến tạo môi trường thuận lợi. Chính phủ có thể thúc đẩy đổi mới thông qua đầu tư chiến lược vào R&D, hạ tầng và khởi nghiệp, đồng thời ban hành chính sách linh hoạt, khuyến khích hợp tác xuyên biên giới, mở quyền truy cập dữ liệu đại dương – nền tảng cho sáng tạo. Một ví dụ điển hình là Start Blue Ocean Enterprise Accelerator tại Đại học California, San Diego, được chính phủ Mỹ tài trợ 13,5 triệu USD để phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp xanh gắn với đại học.

Khung OCEAN cho kinh tế biển xanh – Nền tảng kiến tạo hệ sinh thái đổi mới

Từ kinh nghiệm ấy, TS. Han giới thiệu khung OCEAN – năm trụ cột thúc đẩy đổi mới trong kinh tế biển: Open Data (mở quyền truy cập dữ liệu), Collaborative Clusters (xây dựng cụm hợp tác giữa nhà nước – doanh nghiệp – đại học), Enabling Regulations (xây dựng sandbox công nghệ biển), Access to Capital (mở rộng nguồn vốn đổi mới xanh), và Net-zero Alignment (gắn đổi mới với mục tiêu giảm phát thải và phát triển bền vững). Đây là một hệ thống được thiết kế để kết nối tri thức, vốn, công nghệ và chính sách, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu.

Khép lại bài chia sẻ, Tiến sĩ Han kết luận:

 “Từ ‘silicon’ trong Thung lũng Silicon vốn chỉ là ‘cát’. Nha Trang – thành phố của biển xanh và cát trắng – không chỉ sở hữu vô vàn hạt cát, mà còn giàu tiềm năng con người. Nếu biết vận dụng cách tiếp cận ‘hệ thống của các hệ thống’, đặt trọng tâm vào giá trị con người và sự am hiểu bản địa, Nha Trang hoàn toàn có thể vươn lên thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực.”

Tác giả: Viện Đô thị Thông minh và Quản lý (ISCM) – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là bài viết nằm trong Chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng từ UEH với thông điệp “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng”, UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chân Trang (1)

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021