[Research Contribution] Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính – Bằng chứng từ Việt Nam

21 Tháng Mười Một, 2025

Từ khoá: hiểu biết tài chính; lập kế hoạch nghỉ hưu; nghỉ hưu sớm; quản lý tài chính cá nhân

Trong bối cảnh dân số Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, xu hướng nghỉ hưu sớm dần trở nên phổ biến, đặt ra nhiều thách thức đối với hệ thống an sinh xã hội và cân bằng nguồn nhân lực trên thị trường lao động. Trên thế giới, các nghiên cứu về hành vi nghỉ hưu sớm đã chỉ ra vai trò của các yếu tố sức khỏe, điều kiện làm việc và tâm lý cá nhân; tuy nhiên, khía cạnh quản lý tài chính cá nhân và mức độ hiểu biết tài chính vẫn còn ít được quan tâm, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi. Xuất phát từ thực tiễn đó, nghiên cứu của nhóm tác giả tại UEH Mekong – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm của người lao động Việt Nam, đồng thời làm rõ vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính trong mối quan hệ giữa điều kiện tài chính, xã hội và quyết định nghỉ hưu, qua đó mang đến những gợi mở quan trọng cho hoạch định chính sách và chiến lược quản trị nhân lực quốc gia.

Bg 1499x600

Già hóa dân số và xu hướng nghỉ hưu sớm: Thách thức đối với hệ thống an sinh và thị trường lao động Việt Nam

Trong những thập kỷ gần đây, xu hướng dân số già hóa đã trở thành thách thức lớn đối với nhiều quốc gia. Việc duy trì sự cân bằng của hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là quỹ hưu trí, phụ thuộc đáng kể vào độ tuổi nghỉ hưu và tỷ lệ người lao động tham gia thị trường. Nhiều tổ chức quốc tế đã khuyến nghị các nước điều chỉnh chính sách nhằm kéo dài tuổi nghỉ hưu để đảm bảo tính bền vững của quỹ hưu trí. Tuy nhiên, một thực tế đáng chú ý là nhiều người lao động vẫn mong muốn nghỉ hưu sớm hơn so với quy định, làm nổi lên những lo ngại về sự mất cân đối của quỹ hưu trí và nguồn cung lao động trong tương lai.

Tại Việt Nam, vấn đề này ngày càng cấp thiết. Mặc dù đang trong giai đoạn dân số vàng, nhưng tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh nhất khu vực. Lực lượng trên 60 tuổi sẽ chiếm tỷ trọng ngày càng cao, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội trong những thập kỷ tới. Trong khi đó, xu hướng nghỉ hưu sớm ngày càng phổ biến, đặc biệt trong nhóm lao động trẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến cân bằng lao động – yếu tố then chốt cho tăng trưởng kinh tế – và làm gia tăng gánh nặng cho hệ thống hưu trí quốc gia.

Vậy đâu là nguyên nhân khiến người lao động Việt Nam hình thành ý định nghỉ hưu sớm? Liệu tài chính cá nhân và mức độ hiểu biết tài chính có phải là yếu tố quyết định? Và các nhà hoạch định chính sách có thể làm gì để giúp người dân đưa ra lựa chọn hợp lý hơn, vừa đáp ứng mong muốn cá nhân, vừa đảm bảo lợi ích xã hội? Đây chính là lý do nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính – Bằng chứng từ Việt Nam” được thực hiện.

Đối tượng nghiên cứu hướng đến là người lao động Việt Nam, đặc biệt thuộc thế hệ Millennials và Gen Z – nhóm đang trong giai đoạn xây dựng sự nghiệp, tích lũy tài chính và ngày càng quan tâm đến mục tiêu “độc lập tài chính, nghỉ hưu sớm”.

Yếu tố ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm của người lao động Việt Nam

Nghiên cứu được xây dựng trên hai nền tảng lý thuyết chính. Thứ nhất, lý thuyết quan điểm cuộc sống cho rằng các quyết định trong đời người, bao gồm việc nghỉ hưu, không diễn ra riêng lẻ mà chịu tác động của bối cảnh xã hội, lịch sử và văn hóa. Nghỉ hưu vì vậy được xem như một quá trình liên tục, nơi mỗi cá nhân cân nhắc giữa các yếu tố sức khỏe, tài chính, gia đình và công việc. Thứ hai, lý thuyết hành vi có kế hoạch nhấn mạnh rằng hành vi con người được hình thành bởi thái độ, chuẩn mực xã hội và nhận thức về khả năng kiểm soát hành vi. Kết hợp hai lý thuyết này, nhóm nghiên cứu đề xuất rằng quản lý tài chính cá nhân, hiểu biết tài chính, áp lực gia đình, điều kiện làm việc và quan điểm xã hội có thể đồng thời ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm của người lao động Việt Nam.

Để kiểm chứng các giả thuyết, nhóm tác giả thu thập 760 bảng khảo sát hợp lệ trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12 năm 2023, với mẫu đa dạng về giới tính, nghề nghiệp, học vấn và tình trạng hôn nhân, tập trung chủ yếu ở nhóm tuổi trẻ. Đây là lực lượng lao động tiềm năng sẽ định hình xu hướng nghỉ hưu trong 20–30 năm tới. Các biến nghiên cứu được đo lường dựa trên những thang đo quốc tế uy tín về quản lý tài chính, ý định nghỉ hưu và hiểu biết tài chính. Dữ liệu được phân tích bằng các phương pháp định lượng hiện đại, kết hợp phân nhóm theo mức độ hiểu biết tài chính để so sánh sự khác biệt giữa nhóm có hiểu biết cao và thấp.

Kết quả nghiên cứu mang lại nhiều phát hiện đáng chú ý. Trước hết, quản lý tài chính cá nhân là yếu tố có tác động mạnh nhất đến hành vi tích lũy tài chính, qua đó ảnh hưởng tích cực đến ý định nghỉ hưu. Khi người lao động có kỷ luật tài chính và lập kế hoạch chi tiêu rõ ràng, họ không chỉ chủ động tích lũy cho tương lai mà còn tự tin hơn trong việc ra quyết định nghỉ hưu. Áp lực gia đình cũng nổi lên như một yếu tố đáng kể: những người có trách nhiệm chăm sóc con cái hoặc người cao tuổi thường mong muốn nghỉ hưu sớm để dành nhiều thời gian hơn cho gia đình – phản ánh đặc trưng văn hóa Việt Nam coi trọng tính gắn kết gia đình.

Ngoài ra, nhận thức về khả năng kiểm soát hành vi – tức mức độ tự tin vào khả năng kiểm soát tài chính và cuộc sống sau nghỉ hưu – cũng ảnh hưởng đáng kể đến ý định nghỉ hưu. Ngược lại, thái độ tích cực đối với nghỉ hưu không cho thấy tác động rõ rệt, thậm chí mang chiều hướng ngược lại, cho thấy người có kỳ vọng cao về cuộc sống sau nghỉ hưu lại thường cân nhắc kỹ hơn trước khi rời khỏi thị trường lao động. Điều kiện làm việc và quan điểm xã hội không tạo ra ảnh hưởng mạnh như kỳ vọng, khác biệt so với bối cảnh các nghiên cứu tại châu Âu – nơi môi trường lao động và chính sách phúc lợi được xem là yếu tố quyết định.

Một phát hiện đáng chú ý khác là hiểu biết tài chính, dù không thể hiện vai trò điều tiết mạnh như giả thuyết ban đầu, nhưng vẫn tạo ra sự khác biệt rõ ràng giữa các nhóm. Ở nhóm có hiểu biết tài chính cao, mối quan hệ giữa ý định nghỉ hưu và hành vi tích lũy tài chính trở nên chặt chẽ hơn, cho thấy kiến thức tài chính giúp người lao động biến ý định thành hành động thực tế hướng đến mục tiêu “độc lập tài chính, nghỉ hưu sớm”.

Hàm ý chính sách và giá trị ứng dụng thực tiễn

Từ các kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất một số định hướng chính sách và giải pháp thực tiễn nhằm thúc đẩy sự chuẩn bị chủ động cho giai đoạn nghỉ hưu trong xã hội Việt Nam.

Trước hết, nâng cao hiểu biết tài chính cho người lao động cần được xem là nền tảng bền vững. Dù không trực tiếp quyết định ý định nghỉ hưu, hiểu biết tài chính đóng vai trò như “chìa khóa” giúp mỗi cá nhân chuyển hóa kế hoạch thành hành động cụ thể. Việc lồng ghép giáo dục tài chính trong nhà trường, tổ chức các chương trình đào tạo cộng đồng, hay phổ biến kỹ năng quản lý tài chính cá nhân qua phương tiện truyền thông đại chúng là những giải pháp mang tính dài hạn và bền vững.

Song song đó, xây dựng môi trường làm việc linh hoạt và nhân văn cũng là yếu tố cần được quan tâm. Một môi trường lao động lành mạnh, chú trọng cân bằng giữa công việc và cuộc sống sẽ giúp người lao động giảm bớt áp lực, duy trì sức khỏe thể chất – tinh thần và kéo dài tuổi nghề. Đây không chỉ là chính sách nhân sự, mà còn là chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp và quốc gia trong bối cảnh già hóa dân số.

Cuối cùng, phát triển các chương trình hưu trí bổ sung và sản phẩm tài chính phù hợp là hướng đi thiết thực. Việc mở rộng các quỹ hưu trí tự nguyện, sản phẩm bảo hiểm nhân thọ, hay chương trình tiết kiệm hưu trí do doanh nghiệp và tổ chức tài chính phối hợp triển khai sẽ giúp người lao động có

Nhìn chung, nghiên cứu không chỉ cung cấp bằng chứng khoa học cho các lý thuyết hành vi trong bối cảnh Việt Nam mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với người lao động, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách. Việc hiểu và ứng dụng kết quả nghiên cứu này sẽ góp phần thúc đẩy hệ thống an sinh bền vững, hướng tới một xã hội thịnh vượng và chủ động thích ứng với già hóa dân số. thêm lựa chọn, gia tăng mức độ an toàn tài chính sau khi rời thị trường lao động.

Xem toàn bộ bài nghiên cứu Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định nghỉ hưu sớm: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính – Bằng chứng từ Việt Nam TẠI ĐÂY

Nhóm tác giả: Nguyễn Văn Tiến Sơn, ThS. Trần Ngọc Hòa, ThS. Trương Thị Nhi – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng với thông điệp “For a More Sustainable Mekong – Vì một Đồng bằng sông Cửu Long bền vững”, thuộc chương trình “Research Contribution For All – Nghiên Cứu Vì Cộng Đồng” do UEH thực hiện. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin UEH Research Insights tiếp theo.

Tin, ảnh: Tác giả, Phòng Tuyển sinh – Truyền thông UEH Mekong, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều

Chu kỳ giảm giá của đồng USD?

TS. Đinh Thị Thu Hồng và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Việt Nam cần kịch bản cho thương mại tương lai

ThS. Tô Công Nguyên Bảo

26 Tháng Sáu, 2021

Hệ thống tiền tệ tiếp theo như thế nào?

TS. Lê Đạt Chí và nhóm nghiên cứu

26 Tháng Sáu, 2021

Chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam

Khoa Quản lý nhà nước

26 Tháng Sáu, 2021

Cần đưa giao dịch công nghệ lên sàn chứng khoán

Bộ Khoa học và Công nghệ

5 Tháng Sáu, 2021

Thiết kế đô thị: tầm nhìn vững chắc cho đô thị bền vững

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

Phục hồi du lịch và nỗ lực thoát khỏi vòng xoáy ảnh hưởng bởi Covid-19

Viện Đô thị thông minh và Quản lý

5 Tháng Sáu, 2021

2021 sẽ là năm khởi đầu của chu kỳ tăng trưởng mới

PGS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo

5 Tháng Sáu, 2021

Quỹ vaccine sẽ khả thi khi có người dân đóng góp

Phạm Khánh Nam, Việt Dũng

5 Tháng Sáu, 2021

Kích thích kinh tế, gia tăng vận tốc dòng tiền

Quách Doanh Nghiệp

5 Tháng Sáu, 2021

Đi tìm chiến lược hậu Covid-19 cho doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam

PGS TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, ThS Lê Văn

5 Tháng Sáu, 2021

Insurtech – Cơ hội và thách thức cho Startup Việt

Ths. Lê Thị Hồng Hoa

5 Tháng Sáu, 2021